Nowela Marii Konopnickiej pt."Mendel Gdański" ukazuje Warszawę w latach osiemdziesiątych, kiedy to narastał problem asymilacji Żydów. Utwór ten ukazuje dramat człowieka znieważonego, przeżywającego klęskę swych moralnych zasad. Obok głównego bohaterabwystępuje chłopiec-wnuk Mendela, Kubuś. Jakub jest wychowywany przez dziada, ghdyż jego matka Lilja zmarła. Mendel dba o wnuka jak może, zostawia
mu najlepsze kawałki mięsa z obiadu, który co dziennie przynosi mu sąsiadka. Kubuś gdy wraca ze szkoły zrzuca z siebie ciężki, gruby płaszcz i książki, zasiada do jedzenia a potem się uczy. To jest jego zwykły dzień. Mendel chcąc, by się trochę rozweselił, zachęca
go do zabawy na podwórku z dziemi. Jakub Gdański to dziesięcioletni chłopiec, mający piwne oczy, długie ciemne rzęsy i drobne usta, podobnie jak dziadek ma orli nos i wąskie, wysokie czoło.
Stary Mendel wciąż martwi się o chłopca, gdyż:"przezroczysta cera chłopca, jego częsty kaszel, jego wątłe piersi i pochylone barki budzą w dziadzie nieustanną troskę". Gdy jest piątek wszystko w mieszkaniu Mendla się odmienia, jest uroczyście i świątecznie, Jakub zapina świeży kołnierzyk, przypina czyste mankiety. Podczas modlitwy, a raczej śpiewania dziadka chłopiec odczuwa dreszcz nerwowy, "blada jegoo twarzyczka staje się bledszą jeszcze, wielkie oczy to rozszerzają się nad miarę, to mrużą i zachodzą łzami". Gdy stary Żyd dowiedział się o antyżydowskiej akcji bicia Żydów i gdy dowiedział sie ze w szkole go przezywają, coś nim zatrząsło, zanipokoił się i wysuwa argumenty podobne do argumentów pozytywistów. Stary żyd nie chce litości, lecz prawa do godnego żucia w społeczeństwie. By potwierdzi swe słowa, staje w otwartym oknie z wnukiem, naprzeciwn nieokrzesanego motłochu. Ktoś z
ludzi rzucił kamieniem, godząc go w skroń. Rana okazuje się niezbyt poważna, życiu Jakuba nie zagraża niebezpieczeństwo. Mendel Gdański ponosi ostateczną klęskę, jego
zasady i
ideały wygasły, umarło w nim serce dla kraju, miłośc do ludzi. Po tej ostatecznej klęsce, Mendel zasanawia się cóż on jako stary człowiek przekaże wnukowi, jakie ideały i zasady da mu, skoro zawalił się gmach jego dotychczasowych przekonań.
Więcej recenzji na temat "Mendel Gdański"