POZYTYWISTYCZNE NOWELE – MENDEL GDAŃSKI CZ. II
Główne wyznaczniki gatunkowe
noweli to przede wszystkim:
Ø jednowątkowość, fabuła nie jest rozbudowana, brak wątków pobocznych, brak kompilacji zdarzeń, często występuję tylko jedno zdarzenie, wokół którego skupiona jest akcja, głównie losy jednej postaci, stąd też zredukowana liczba bohaterów
Ø zwięzłość, źródłem noweli było opowiadanie ustne, stąd konieczność zaciekawienia słuchacza, dlatego też nie występują w tym gatunku rozbudowane opisy przyrody, ani obszerne charakterystyki osób. Na niewielkiej przestrzeni, w bardzo krótkim czasie rozgrywa
się najczęściej jedno zdarzenie
Ø ośrodek kompozycyjny, zwany „dominantą kompozycyjną”, czyli
jeden zasadniczy dla całej noweli element, może nim być:
a) punkt kulminacyjny, stanowiący zarazem moment przełomowy w życiu bohatera (Latarnik)
b) kontrast – dzięki zestawieniu losów dwóch postaci (Siłaczka) lub dwóch sytuacji (zakończenie Janka Muzykanta H. Sienkiewicza)
c) przedmiot, rzecz, zwierzę, roślinna, - będąca ciągle powracającym motywem w różnych sytuacjach, wydarzeniach, np.: Sokół, Trzy pierścienie
Ø wyraziste zakończenie, które jest sensem całej noweli, często zaskakujące czytelnika
Ø narrator, najczęściej odautorski, trzecio-osobowy, zachowujący dystans wobec przedstawionych wydarzeń
Najpełniejszy rozkwit
nowela przeżyła w okresie pozytywizmu, przypisywano jej funkcję poznawcze, społeczne, dydaktyczne. Pojawiły się obok noweli właściwej:
a) nowela – opowiadanie
b) obrazek
c) szkic
d) pamiętnik
Zmiany jakie wprowadzono to:
a) rozbudowanie, poprzez wprowadzenie wątków pobocznych, opisów przyrody, rozmyślań bohatera
b) zmiany sposobu narracji:
wprowadzenie narratora jawnego, opowiadającego w pierwszej osobie, często nawiązującego kontakt z czytelnikiem, bohatera ze świata przedstawionego, dwóch narratorów jednocześnie.
Kamizelka B. Prusa zaliczana jest do nowel ze względu na zwięzłość, zwartość, wyraźne rozpoczęcie i zakończenie. Utwór ma budowę ramową. Są to dwie nowelki jedna w drugiej. Pierwsza jest opowieścią o kolekcjonerskiej pasji narratora, a zwłaszcza o przyczynach zainteresowania kamizelką, i o jej nabyciu. Druga to historia kilku miesięcy życia, pewnej pary małżonków, sąsiadów narratora, będących obiektem obserwacji. Rozciągnięta w czasie na kilka miesięcy, choć krótka i jednowątkowa staje się opowieścią biograficzną.
W opowieści ramowej występuje pierwszoosobowy narrator. Opowiadanie o mężu i żonie jest smutne i gorzkie, stąd też ponure refleksje końcowe. Jednocześnie jest ono niezwykle budujące, ponieważ autor mówi o pięknych uczuciach, do jakich zdolni są prości ludzie.
Pisarze pozytywiści często zastanawiali się nad odmiennością noweli i powieści. Pod koniec XIX w. tak tę odmienność opisała Orzeszkowa:
jest mikrokosmosem zamykającym w sobie świat i jednocześnie obrazem, na którym niezliczone szczegóły świata <...> obejrzanymi być mogą. <...> Nowela powinna mieć za prawidło ograniczenie się do jak najmniejszej ilości czasu, przestrzeni i zjawisk oraz do przedstawienia obranego przedmiotu jak najmniejszą ilością jak najściślej skoncentrowanych rysów. <...> Nie lata, ale moment, nie życie, ale epizod z życia, nie świat, lecz jego ułamek – są właściwymi dla niej przedmiotami. <...> Jeżeli powieść porównać można do słońca, którego płaszcz promienny pada na całą ziemię, oświecając ją wraz ze wszystkim, co się na niej znajduje, to nowelę można poczytywać za taki ułamek zwierciadła, w którym odbija się tylko jedno oko, jeden uśmiech, jedna łza, jeden grymas twarzy, jedno poruszenie duszy. I kiedy w zwierciadle powieści wszystkie szczegóły związane z sobą w rozległą, harmonijną całość odbijają się długo i aż do najdalszej swej głębi, szczególik przez zwierciadełko noweli ukazywany przemyka szybko, zręcznie, jak najwykwintniej, pozostawiając wrażenie czegoś zaczętego a nie dokończonego, ciekawego a nie uzupełnionego, co bez gwałtu i nakazywania, łagodnie, czasem nawet pieszczotliwie, myśl i uczucia do życia i ruchu pobudza (Powieść a nowela, 1892). Szarańcza nowelistyczna spadła podobno na wszystkie kraje, ale wątpię, czy gdziekolwiek równie gęsto zaległa pole literatury, jak u nas <...>. Doszło do tego, że dziś wszyscy piszą nowele <...> i każdy najgłupszy i najzwyczajniejszy przypadek służy za osnowę tym utworom. Kasia myła talerze i jeden stłukła, bankier nie chciał podwyższyć płacy swemu oficjaliście, Justyna urodziła dziecko z paniczem, hrabina odmówiła wsparcia krewniacze, kot gonił kotkę po dachu, omamiony chłop sprzedał tanio Żydowi krowę <...> – każdy z tych przedmiotów może być przedmiotem noweli. <...> Co do formy, bywają krótko-zdaniowe i długo-zdaniowe, gramatyczne i nie gramatyczne <...>, małe i duże (Aleksander Świętochowski, Liberum veto, „Prawda” 1881).
Więcej recenzji na temat POZYTYWISTYCZNE NOWELE – MENDEL GDAŃSKI CZ. II