Bomba megabitowa Stanisława Lema
Stanisław Lem urodził się 12 września 1921 r. We
Lwowie. Jest prozaikiem, filozofem, eseistą. Ukończył studia
medyczne w Krakowie. Opublikował wiele swoich dzieł. Do
najciekawszych należą : Obłok Magellana , Księga
robotów , Solaris , Bajki robotów , Fantastyka
i futurologia . Lem jest najwybitniejszym w literaturze
polskiej pisarzem gatunku science fiction ( fantastyka naukowa )
niezwykle poczytnym, tłumaczonym na wiele języków. Obok powieści
i opowiadań uprawia także literaturę dyskursywną, filozofię, eseistykę
skupioną wokół problemów cywilizacji współczesnej i jej perspektyw
rozwojowych. W pierwszej fazie twórczości wyobrażnię pisarza fascynuje
w silniejszym stopniu wynalazek techniczny jako owoc, a zarazem
narzędzie poznania. Najgłębsze wszakże przemyślenia pisarza dojrzały
wówczas kiedy Lem postawił pytania wybiegające poza przewidywania
technologiczne, pytania o osobowość ludzką w perspektywie rozwoju
nauki. Pytania te skupiają się wokół kilku żywych w filozofii
współczesnej zagadnień dotyczących podstaw człowieczeństwa, żródeł, z
których rodzi się poczucie tożsamości zasad, które tą tożsamość
warunkują. Te pytania stawiał Lem zarówno w powieściach
fantastyczno – naukowych , jak i w eseistyce, związał więc ten gatunek
literacki z dociekaniami filozoficznymi. Ważnym nurtem w dorobku
Lema jest satyra ujmowana najczęściej w formę groteski, atakująca
sprzeczności i absurdy myślenia technologicznego, utopie cywilizacji
współczesnej. I tu powracają pytania o istotę tego co człowiecze, o
podstawy humanizmu. Płaszczyzną rozważań są możliwości poznawcze
człowieka, możliwości literatury jako instrumentu poznania.
Bomba megabitowa jest zbiorem esejów filozoficznych dotyczących
zagrożeń związanych z gwałtownym rozwojemwspółczesnych technik
informatycznych. Lem pyta o perspektywy dalszego rozwoju internetu,
skutki globalnej komputeryzacji, o możliwości stworzenia sztucznej
inteligencji, a także o naturę myślenia, rozumu, świadomości.
Uzmysławia nam nie tylko technologiczny, lecz także etyczny
aspekt współczesnej rewolucji informatycznej. Książka
ta została wydana przez Wydawnictwo Literackie Kraków w 1999 r. Jest to
niby powieść – antypowieść. Antypowieść, ponieważ nie ma w tym
utworze konkretnego czasu i miejsca zdarzeń oraz bohaterów.
Narratorem jest autor dzieła czyli Stanisław Lem, który komentuje,
ocenia i rozważa pewne zjawiska w obecnej kulturze. Czasem i miejscem
zdarzeń są obecne czasy ( przełom XX i XXI wieku ) na planecie
Ziemia. Bohaterami jesteśmy my wszyscy, którzy żyją w obecnej
kulturze. Lem jest krytycznym obserwatorem, który wypowiada swoje
sądy na temat szalonego rozwoju nauki i techniki i rodzących się z tego
konsenkwencji społecznych. W rozdziale pierwszym Ryzyko
internetu pisze, że każda nowa technologia niesie korzyści
i zagrożenia. Niedobrym zjawiskiem jest to, że internet ogranicza
się tylko do języka angielskiego ignorując inne języki (
technogenny imperializm angielski ). Ludziom marzy się, aby internet ze
wszystkiego ich wyręczał ( sklepy internetowe, poczta ). Internet
np : nie zastąpi przymierzalni ubrań. Internet jest narzędziem
przysyłającym informacje do bazy danych.
Nie ma rozumu naturalnego. Jego rozum jest zaprogramowany przez
człowieka. Jest nieograniczony przestrzenią, w której jest prowadzona
różnego typu działalność, która nie zawsze jest pozytywna ( np :
pornografia ). Lem chciałby inteligentnej cenzury, która by filtrowała
informacje zagrażające zdrowiu psychofizycznemu ludzi. Internet
umożliwia anonimowość nadawców ( np : emaile, które są swoistym szyfrem
ukrywającym nasze prawdziwe ja, możemy być kimkolwiek chcemy ) i szybką
komunikację na odległość. W rozdziale szóstym
Rozmyślania nad siecią autor pisze o konflikcie między fikcją a
jawą .
Sen i wirtualna rzeczywistość są projekcją naszych
podświadomych marzeń, które nie zawsze mogą być realne w normalnym
świecie. Człowiek bardzo chciałby fikcyjne marzenia wprowadzić w realną
rzeczywistość. Przeżywa rozterki z tego powodu, że nie zawsze
może. Z drugiej strony fikcja uczy człowieka kreatywności.
Szalony postęp nauki i techniki powoduje, że świat powoli staje się
odczarowany. Wiara w bóstwo odchodzi w siną dal. Kiedyś
uważano, że Bóg jest mądrzejszy od człowieka. Teraz jest
odwrotnie. W miejsce Boga wstawia się rozum ( racjonalizm
). Myślenie o świecie staje się racjonalne i materialistyczne. W
rozdziale dziesiątym Rozstaje informatyczne Lem sądzi, że
człowieka zalewa nadmiar informacji, której mózg ludzki nie jest w
stanie do końca wchłonąć. Jesteśmy na granicy ery Gutenberga i
ery informatycznej. W sieci jest nieograniczona wolność (
anarchia sieciowa ) . Są osoby, które kontrolują sieć ( tkzw. Big
Brother np : służby specjalne ) i odbywający się tam przepływ
informacji. W społeczeństwie występuje zjawisko polaryzacji,
czyli bogaci kontra biedni. Bogatych jest mało. Mają oni dostęp do
wszystkich cudów techniki. Biednych ludzi jest wielu i nie mają
oni dostępu mimo dobrych chęci do tych cudów techniki. Nie biorą oni
udziału w przemianach społecznych. W rozdziale
dwunastym Kod życia autor rozważa na temat
istoty klonowania . Dla niego klonowanie jest wypaczonym pomysłem
naszych naukowców. Klonowanie istoty bez uczuć, rozumu
naturalnego będą zagrożeniem dla naturalnego żywego człowieka. Będą go
zastępować w wielu dziedzinach. Człowiek stanie się zbędny.
Sztuczne klony nie są idealne np : owieczka Dolly ( zmutowana owca
). Nic nie jest wieczne i idealne. Wszystko ulega
rozkładowi i śmierci. Cykl życia i umierania dotyczy
wszystkich. W rozdziale osiemnastym Kuratela
komputerów autor pisze, że systemy komputerowe kontrolują nas (
np : monitoring ulic ). W miarę rozwoju cywilizacji tracimy coraz
więcej wolności. Schematyczny, techniczny świat kontroluje nas,
dyscyplinuje i układa nam życie. W rozdziale trzydziestym drugim
Bomba megabitowa autor wyjaśnia skąd wziął się tytuł tej książki.
Pochodzi on z wydanej w 1964 r. Summy technologiae i
oznacza szalony i dynamiczny rozwój nauki i techniki.
Zaanalizowałem wybrane przez siebie rozdziały tej książki. Każdy
rozdział dotyczy innego zagadnienia. Treść książki nie stanowi całości
typu : wstęp – rozwinięcie – zakończenie. Nie sposób streścić
wszystkich rozdziałów. Wybrałem i opisałem treść , moim zdaniem
najlepszych rozdziałów w tej książce. Sądzę, że książka ta
powinna być wspaniałą lekturą dla wszystkich ludzi, którzy lubią
filozofię i krytycznie odnoszą się do obecnej kultury. Lubię Lema za
to, że krytycznie patrzy na rzeczywistość. Dostrzega wady i
zalety określonych zjawisk w kulturze. On tylko pisze , co myśli
bez nawracania kogokolwiek na jedynie słuszne poglądy. Uczy on
krytycznego i twórczego patrzenia na rzeczywistość.
Kordian