Stanisław Grochowiak
Do
pani Lubię z blachy
twego kubka
Pić herbatę gorzką, pani –
Lubię głaskać twego
szczura,
Gdy się do mych nóg przyczołga –
Albo gadam z pogrzebaczem,
Albo łajam karbidówkę:
Ordynarna to jest dama,
Nie zdobiąca
twego dworu.
A wszak piękne masz niechlujstwo
Z astronomią złych pająków,
Z ciemną kaźnią twej piwnicy,
Kędy boczki mrą na hakach.
O feudalna moja
pani,
Chwalę sobie twe domostwo
Wieczny lennik na twych włosach,
Trwały wasal twego żebra...
Menuet z pogrzebaczem, 1958
Turpizm powstał jako nurt antyestetyczny będący w opozycji do literatury socrealistycznej czasów stalinowskich, a Stanisław Grochowiak jako czołowy turpista często korzystał z dorobku literackiego poetów okresu baroku.
Tak jest i w przypadku analizowanego utworu. Autor ubrał tekst w formę madrygału czyli krótkiego wiersza miłosnego związanego przede wszystkim z kulturą dworską.
Tytuł – Do pani zbudowany jest na wzór tytułów z II połowy XVII wieku. W twórczości Jana Andrzeja Morsztyna aż roi się od identycznie zbudowanych: Do Zosie, Do Bogumiły, Do Jagi, Do Jagnieszki, ale pani Grochowiaka jest anonimowa i choć nie ma konkretnego imienia, to ona jest właśnie adresatem utworu. Mieszka, jak przystało na feudalną panią, we dworze.
Dziwny jednak jest ów obraz dworu w wierszu. Zamiast wina ze złotych pucharów pija się tu gorzką herbatę z blaszanego kubka, zamiast chartów warujących u stóp tytułowej pani – pojawia się szczur. Konwersację można prowadzić najwyżej z pogrzebaczem albo karbidówką. Feudalny dom pani – to miejsce niechlujne, pełne złych pająków, z ciemną piwnicą napawającą lękiem.
Panią w jej domostwie odwiedza podmiot liryczny występujący w postaci dworaka. Stara się jej przypodobać, ale wszelkie pochwały brzmią jakoś nieszczerze w jego ustach, bo też spotykają go tu wątpliwe przyjemności: picie gorzkiej herbaty z blaszanego kubka, „gadanie" z pogrzebaczem, hołubienie szczura czy robienie awantur karbidówce. Sugeruje też, że jest jej winien hołd jako mężczyzna „trwały wasal twego żebra". Tu aluzja do biblijnej historii stworzenia Ewy z żebra Adama, ale odwrócona w swej treści, bo przecież dworak jest zależny od swej pani...
No właśnie! A jakie są wzajemne relacje podmiotu i adresata? Dworak – to człowiek zastraszony na feudalnym dworze, gdzie obowiązuje dworski konwenans, nakazujący mówić na czarne, że jest białe i chwalić to, co jest w rzeczywistości złem. Pani jest wszechwładna i lepiej się jej nie sprzeciwiać, bo za nieposłuszeństwo grozi „ciemna kaźń piwnicy".
Przy pomocy jakich środków artystycznych osiąga poeta efekt obnażania fałszu? Przede wszystkim jest to kpina ukryta pod pozorem uprzejmości. Dwuznaczna, wymuszona pochwała. Świadczy o tym wątpliwa gościnność, która spotyka dworaka w domu pani. Otóż dowiadujemy się, że jej gość lubi pić gorzką herbatę z blaszanego kubka, głaskać szczura, (kontrast )rozmawiać z pogrzebaczem albo gniewać się na karbidówkę(„ordynarną damę"- paradoks). Pani feudalna jest pięknością nieczułą na zaklęcia mężczyzny, zniewala adoratora, a on sam czuje się u niej obco, co wielokrotnie zostało w tekście podkreślone przy pomocy zaimka twego( twego kubka, twego szczura, twego dworu, twe domostwo). Ona jest tu panią niepodzielną. Gdy dodać do jej wizerunku oksymoron piękne niechlujstwo czyli piękno zepsute, a w domu złe pająki zamiast gwiazd i uosobioną kaźń piwnicy kędy boczki mrą na hakach, to uzyskuje się obraz zbrodni stalinowskich, a pani jest symbolem przemocy.
Biorąc pod uwagę czas powstania wiersza (1958) można przypuszczać, iż w kostiumie dworaka ukrywa się szyderca (z II połowy XIX wieku) demaskujący ówczesne pozory wolności człowieka, demaskujący samą istotę pochwały w sytuacji zagrożenia życia przez przemoc. Jest to więc liryka maski. Wyrażone w wierszu treści można przypisać autorowi, ale wypowiada je osoba mówiącą w wierszu, czyli dworak. W sytuacji zmuszającej człowieka do zakłamania wolność kryje się w obszarze wewnętrznego świata. Podmiot liryczny osiąga ją tylko dzięki poezji pozwalającej na przywdziewanie kostiumów i masek. W ten sposób wyraża swoją sytuację w świecie i ocenę świata.
Okazuje się więc, że poeta stworzył dzieło odznaczające się brzydotą po to, by wyrazić świat, którego istotą jest zło w różnej postaci: fałszu, zakłamania, panującej w nim przemocy. Piękno w świetle takiego stanowiska jest nieprawdziwe, ukazuje świat, który naprawdę nie istnieje, podaje pozór za prawdę. Świat piękna – to świat doskonały i niezależny od człowieka, ale tak naprawdę świat jest zawsze od człowieka zależny – to on go kształtuje.