Tragedia J.
Kochanowskiego wzorowana na tragedii antycznej. "Odprawa"
jest pierwszą polską tragedią tego typu.
Pierwsze wydanie ukazało
się w 1578 r., zaś bezpośrednim powodem napisania dramatu było
uświetnienie przedstawieniem wesela Jana Zamoyskiego i Krystyny
Radziwiłłówny.
"Odprawa"
najbliższa jest twórczości Eurypidesa, bowiem fatum
(przekleństwo, wina, wola bogów) nie ma żadnego znaczenia
dla rozwoju akcji. Podobnie jak u Eurypidesa, wszystko jest dziełem
ludzi. Tragedia Kochanowskiego respektuje również zasadę
jedności czasu, miejscai akcji oraz wykorzystuje klasyczne formy
podawcze dramatu antycznego: relacja Posła o przebiegu rady pozwala
uniknąć wprowadzenia na scenę większej liczby postaci.
Treść "Odprawy"
opiera się na micie trojańskim opisanym w "Iliadzie".
Tragedia Kochanowskiego, wzorem tragedii starożytnych, dzieli się
na epeisodia i stasima; epeisodion - to część dialogowa utworu,
stasimon zaś prezentuje wystąpienia Chóru. Monolog Antenora
informujący o preakcji (a więc o przybyciu Greków
domagających się zwrotu Heleny) pełni rolę prologu. W utworze
Kochanowskiego rola bogów została wyeliminowana. To, czy
Helena wróci do Grecji wraz z posłami, zależy tylko od
ludzkich decyzji, od rady trojańskiej, która ma zebrać się,
aby rozważyć odpowiedź na żądania
greckich wysłanników.
Konfliktu tra- gicznego utworu Kochanowskiego trzeba więc doszukiwać
się nie w konstrukcjach bohaterów, ich losu i działania, ale
w samym temacie dramatu. Wojna bądź pokój - ta konsekwencja
decyzji Rady - staje się sytuacją probierczą, która
sprawdza wartość moralną społeczeństwa.
"Odprawa posłów
greckich" okazuje się w takim kontekście tragedią racji
politycznych, społecznych, moralnych, które decydują o
losach ojczyzny - zbiorowości. Racje te zostają w utworze
jednoznacznie przeciwstawione: prywata -
odpowiedzialności za
państwo, polityczna lekkomyślność - surowej rozwadze, dążenie
do wojny - umiłowaniu pokoju.
Tragedia Kochanowskiego
buduje więc sytuację, w której losy państwa znajdują się
w rękach ludzi; od ich decyzji zależą dalsze dzieje zbiorowości.
Aleksander (Parys), Ikeaton, młodzież arystokratyczna Troi,
reprezentują polityczną i moralną niedojrzałość. Ich prywata,
lekkomyślność, brak odpowiedzialności za dobro wspólne
doprowadza do wojny. Przedstawicielem z kolei moralnej i politycznej
mądrości jest Antenor - bohater, który wykorzystuje wszelkie
możliwości, aby nie dopuścić do tragicznego finału. Ważną
postacią jest także Ulisses, który wypowiada sławny monolog
"o nierządnym królestwie i zginienia bliskim, gdzie ani
prawa ważą ani sprawiedliwość ma miejsca".
Patriotyczno-obywatelski sens utworu wieńczy proroctwo Kassandry:
"Tak giną
państwa, w których nad poczuciem
sprawiedliwości
górę bierze prywata"
Przestrogę "nierządnemu
królestwu" wypowiada także Chór złożony z
panien trojańskich. Pieśń "Wy, którzy pospolitą
rzeczą władacie" ustanawia odpowiedzialność władców
za powierzony im lud i państwo, a ponadto odnosi się do polskich
realiów politycznych. Rada trojańska ukazana jest jak polski
sejm, którego postanowieniami skrępowany jest władca,
praktycznie bezsilny wobec biegu wypadków. Król Priam
okazuje się w kontekście słów Chóru władcą słabym,
niezdecydowanym. Słowa przepowiedni odniesione także do samej Troi,
nabierają tragicznego wydżwięku: "Przełożonych występki
miasta zgubiły I szerokie do gruntu carstwa zniszczyły".
Tragedia humanistyczna
Kochanowskiego wyznacza moralny i polityczny zakres odpowiedzialności
za państwo - ojczyznę. Losowi Troi - spalonemu miastu, śmierci
kobiet i mężczyzn - można było zapobiec. Dla Rzeczypospolitej nie
jest jeszcze za późno... Naczelną ideą "Odprawy posłów
greckich" staje się więc polityczno- obywatelska przestroga.
Ma ona zasięg uniwersalny: zawsze i wszędzie "królestwo
nierządne" musi zginąć.