Milan Kundera - Żart (Žert 1967)
Wszyscy jesteśmy ofiarami własnych wyobrażeń, złudzeń i nadziej, nie mających wiele
wspólnego z rzeczywistością, która brutalne odkrywa prawdę i nasze błędy. Głównym tematem pierwszej i chyba najgłębszej powieści Kundery jest Żart, który historia (lub Bóg) przygotowała dla człowieka, przypadkowość ludzkich krzywd, bezcelowość
zemsty, która i tak pójdzie w zapomnienie. Życie to olbrzymi żart z całego rodu ludzkiego, który źle ocenia rzeczywistość.
Fabuła opiera
się na rozwiniętej przez pisarza anegdocie: młody student, aby zdobyć względy i zwrócić na siebie uwagę dziewczyny, biorącej udział w letnim, szkoleniowym obozie, bez większego zastanowienia wpada na pomysł niewinnego żartu. Nasz bohater, Ludvík Jahn, jest sfrustrowany jej nieobecnością i wysyła do niej prowokującą pocztówkę (jej treść to: ,,Optymizm to opium dla ludu! Zdrowy duch zalatuje głupotą! Niech żyje Trocki! Ludwik.’’). Ta kartka zostaje odczytana jako kpina z ideologicznych świętości i całkowicie zmienia życie bohatera, staje się początkiem nagonki, prześwietlenia całej działalności studenta. Ludvík zostaje usunięty z partii, zmuszony do opuszczenia uniwersytetu i kończy w armi, jako członek karnego oddziału pracującego w kopalni. Wiele lat później, w roku 1960, Ludvik myśli o nadarzającej się okazji do zemsty na studenckim towarzyszu, Pavele Zemáneku, głównym sprawcy jego upadku. Uwodzi jego żonę, aby zniszczyć jego małżeństwo, lecz Zemánek nie żyje już z nią, a jej uwodzenie jest mu nawet pomocne i na rękę. Ludvik niechcący pomaga mu w ten sposób. Ponadto, jako bardzo dwulicowy i zmienny człowiek, Zemánek jest już bardzo liberalnym reformatorem, walczy z autorytaryzmem komunizmu w swoim kraju, dlatego staje się bardzo popularny w śród studentów na Uniwersytecie, gdzie wykłada. W ten sposób Ludwik uświadamia sobie, że człowiek nigdy nie może kontrolować innych tak jakby tego chciał. Nie ma celu żadna próba zemsty na kimkolwiek, wszystko pójdzie w niepamięć, zarówno wyrządzone krzywdy jak i wszelkie próby zemsty.
Najbardzie traumatycznym doświadczeniem jest dla Ludvika Jahna uprzytomnienie sobie, że jego bliscy przyjaciele nie zawahali się głosować za jego wydaleniem z Partii, ponieważ Partia damagała się, aby tak zrobili. Podobny incydent ma miejsce w kompani karnej. Żołnieże z oddziału, w którym służył Ludwik, bezlitośnie poddawali niewinne osoby niezasłużonym męczarnią. Zawsze kiedy Ludvik znalazł sie w grupie ludzi, zdumiewało go, jak wielu z nich pragnie wysłać swoich przyjaciół na śmierć, tylko dlatego, że domaga się tego kolektyw. Motyw ojczystego kraju, drogiego pisarzowi, powrotu do korzeni i rodzinnego miasta pojawia się na samym początku ponownie pod koniec powieści, kiedy wszystko dookoła nie ma już wartości dla naszego bohatera, o on sam czuje się przegrany: źle oceniał rzeczywistość, niepotrzebnie próbował zemsty itd. Ludvik kieruje się ku swojej miejscowej spuściźnie, nieprzekonująco, daję to mu niecałkowite zadowolenie, ponieważ nawet w domu spotyka się z gwałtowną arogancją urzędowego racjonalizmu zmierzającego do rządów za pomocą emocji. Struktura powieści wywodzi się z zasady kompozycji muzycznej, a raczej stosuje podobne środki formalne: przetworzenie tematów, kontrapunkt wystąpień bohaterów, repetycje w innej szacie instrumentalnej. Jest wieloznaczna, polifoniczna i ściśle matematyczna. Cztery główne postacie opowiadają swoje splątane ze sobą historie, często przedstawiają te same wydarzenia z ich własnego punktu widzenia. Przez porównanie, skonfrontowanie ich relacji, czytelnik dochodzi do wniosku, że każda postać, jest ofiarą własnych złudzeń i nawet bardzo małych błędów, oraz niewłaściwej oceny rzeczywistości.
PRÓBA ANALIZY
Większość krytyków interpretuje Żart przede wszystkim jako powieść polityczną, protest przeciwko totalitaryzmowi Stalinizmu. Przedstawienie okrucieństwa Stalinizmu jest jednak jedną z wielu równie ważnych płaszczyzn powieści, przy pierwszej zaś lekturze czytelnik w pełni naturalnie koncentruje się na relacjach pomiędzy bohaterami, ich trudnej sytuacji, uaktywnianiu się zupełnie ludzkich i nieludzkich cech.
W tym dziele autor eksponuje po raz pierwszy wspaniałe bogactwo głównego tematu swoich utworów, mianowicie ostrzeżenia przed próbą zrozumienia i kontrolowania rzeczywistości. Ten sceptyczny punkt widzenia jest ewidentnie powiązany z historią osoby samego autora, który nie miał jakichkolwiek złudzeń co do komunizmu. W powieści zakwestionowana jest optymistyczna propozycja, rozwinięta przez komunistów w Czechosłowacji, Polska i mniej lub więcej we wszystkich Republikach Radzieckich około roku 1950, którzy uwierzyli, że nad rzeczywistością można zapanować i kontrolować ją kierując się wyłącznie umysłem człowieka, który to miał być twórcą swojego własnego przeznaczenia. Z typową sobie ironią Kundera unaocznia, że optymistyczna wiara komunistów w mocny ludzki umysł, bezkrytyczna wiara w racjonalizm oświecenia, może, i częściowo doprowadza, do całkowitego zniszczenia, usztucznienia, zdeformowania i zanegowania świata, który zawsze ucieka przed próbami nadania mu nienaturalnej formy.
W ,,Żarcie' doskonale oddana jest atmosfera duszącego plotkarstwa, knucia, spiskowania i nieszczerości triumfującego w tedy Stalinizmu; którego propaganda i zalecenia opierały się na zagmatwanej manipulacji przeróżnych doktryn, przyjętych za niepodważalne i słuszne. Kundera apeluje i przestrzega przeciwko uśmierceniu w ludziach uczuciowości i emocji, które są czasami jedyną oznaką prawdy.
Główny bohater, Ludvík Jahn jest dumny ze swojej zdolności do analizy, lecz sam siebie oszukuje, gdy wieży, że w pełni kontroluje swoje własne życie. Nawet jego działania wynikają z emocjonalnych pobudek, tak jak postępowanie całkowicie lirycznej i uczuciowej postaci jaką jest Helena (żona Zemáneka), która zachowuje się w sposób rażąco zawstydzający, kłopotliwy, zgubny. Jest to kobieta chaotyczna, zmienna (ale wydaje się mimo tego sympatyczna).
Motyw seksualnej zemsty w utworze był poruszany przez krytyków, którzy pragnęli wiedzieć czy jest możliwa miłość do jednej osoby spowodowana i będąca wyrazem nienawiści do innej.
Bohaterowie Żartu wypowiadają wiele krótkich filozoficznych deklaracji i paradoksalnych przerywników o życiu w okuł nich. Jak zawsze u Kundery, dopiero w tedy są naprawdę szczerzy i udaje im się powiedzieć częściowo prawdę. Analiza ich wypowiedzi daje pole do popisu osądowi i zdolnością czytelnika.