Główny bohater Józio jest uwikłany w sytuacje, które
wymagają przybierania różnych twarzy, póz, w zależności od warunków w jakich się znalazł. Nie może sprostać oczekiwaniom innych osób wobec niego i to jest przyczyną jego psychicznej męki. Bohater został wtłoczony do różnych środowisk: szkolnego, mieszczańskiego i ziemiańskiego, gdzie musi poddać się zniewoleniu różnych zachowań. Zachowania te symbolizują słowa-klucze: pupa, łydka, gęba, które Gombrowicz uogólnia, nazywając je formą.
Gombrowicz uważa, że człowiek żyjący wśród innych ludzi, związany z nimi, jest istotą dla innych, jest stworzony przez formę i nieustannie jej podlega. Człowiek jest określany przez formę, z którą się styka. Dzięki formie może porozumiewać się z innymi (język też jest formą), sam też tworzy formę. Według Gombrowicza człowiek nie chce być niewolnikiem formy, ale też nie może się od niej wyzwolić. Nie może się jednak bezkrytycznie poddawać, powinien zabiegać o wolność. Warunkiem wolności jest bowiem dystans wobec formy.