Charakterystyka Marcina Borowicza cz.2Słabość, bierność i uległość stały
się przyczyną moralnego upadku
Marcina. Wobec nacisków dyrektora Kriestoobradnikowa, inspektora Zabielskiego i innych pedagogów rosyjskich chłopiec przyjął postawę bierną, ugodową i powoli zaczął ulegać rusyfikacji. Świadczy o tym: obecność w teatrze na rosyjskiej sztuce, czy przyjaźń z inspektorem Zabielskim. Marcin odczuwał ogromną satysfakcję z faktu zapraszania go do prywatnego domu inspektora, którego uważał za swego przewodnika duchowego. Ponadto był członkiem koła miłośników literatury rosyjskiej, gdzie poznawał dodatkowe utwory i ćwiczył pisanie wypracowań. Wobec incydentu na lekcji historii, kiedy to nauczyciel Kostriulew obrażał godność i szkalował przeszłość Polski, za co spotkał
się z protestem jednego z uczniów Figi-Waleckiego, Marcin stanął po stronie nauczyciela. Cechy Marcina z tego okresu to niedojrzałość moralna, słabo rozwinięte poczucie narodowe, odchodzenie od tradycji patriotycznych rodzinnego domu. Jego ugodowa postawa, lojalność w stosunku do nauczycieli-rusyfikatorów przyczyniła się nie tylko do jego upadku moralnego i narodowego, ale również demoralizowała kolegów, sprowadzała ich na drogę ugodowości wobec władz szkolnych i stopniowego zniewalania ich umysłów i serc przez rusyfikatorów.
Najważniejszym momentem w życiu Marcina Borowicza, który odegrał dużą rolę w jego stawaniu się Polakiem i człowiekiem dojrzałym, była lekcja polskiego, w czasie której nowy uczeń gimnazjum, Bernard Zygier, uświadomił uczniom i nauczycielom, że są Polakami. Uczniowie nazywający dotąd lekcje języka polskiego „nudami narodowymi" słuchali z zapartym tchem recytacji wiersza Adama Mickiewicza „Reduta Ordona", opowiadającym o jednym z epizodów powstania listopadowego. Marcin doznał wówczas wstrząsu psychicznego. Obudziły się w nim uczucie wstydu za swoje poglądy, za bierność i uległość, a także uczucie nienawiści do zaborców.
Zmiany w psychice Marcina uzewnętrzniają się natychmiast w jego postępowaniu. Chłopiec czyta wielką poezję romantyczną i uczy się historii Polski, co traktuje jako formę pracy nad ugruntowaniem w sobie poczucia narodowego. Pracuje w kółku samokształceniowym, gdzie młodzież czytała i dyskutowała na temat dzieł literatury polskiej i obcej, dzieł historycznych a także pisała rozprawki z przeczytanych książek. Marcin wspólnie z kolegami uczył się tu również łaciny, odrabiał zadania z trygonometrii, algebry i geometrii. Szczególną przyjemność sprawiała mu współpraca z synem chłopskim Andrzejem Radkiem i Bernardem Zygierem, chłopcem dojrzałym duchowo.
Zemsta na profesorze Majewskim stanowi dowód nienawiści Marcina za rusyfikowanie do tych wszystkich, którzy usiłowali uczynić go zdrajcą. Obrzucając Majewskiego błotem z ukrycia Marcin powtarza: „Masz psie, masz draniu ! Masz – za teatr, masz za inspektorskie zebrania, masz za literaturę! Tyś mnie chciał do siebie podobnym...Masz, renegacie, masz szpiegu, masz szpiegu!"
Marcin uświadamia sobie, że jego głównym zadaniem jest walka o polskość. W końcowej rozmowie z radcą Samonowiczem Borowicz mówi: „Ja nie patrzyłem ani na rewolucję, ani na powstanie, ale przecież to nie racja, żebym nie miał prawa czuć ucisku, myśleć o nim i opierając się mu ze wszystkich sił moich..." Słowa te świadczą o dojrzałości poglądów chłopca.
Marcin Borowicz – to postać dynamiczna, rozwijająca się. Początkowo bohater przyjmuje postawę bierną wobec życia. Wydarzenia kierują jego losem, narzucają mu kierunek postępowania. Borowicz poddaje się działaniu zdarzeń, nie buntuje się, nie podejmuje żadnych decyzji, które wprowadziłyby zmiany w jego życiu. Marcin poddaje się wpływom środowiska szkolnego i specjalnej działalności zaborcy. Taka postawa doprowadza go do postępowania niegodnego Polaka – do poddania się rusyfikacji i porozumienia z zaborcą.
Dopiero, gdy w życiu bohatera następuje przełom – pamiętna lekcja polskiego – rozpoczyna się jego duchowy rozwój i droga do świadomości narodowej. Widać, jak trudna była ta droga – z biernego, dającego się deprawować i obojętnego na sprawy narodowe ucznia wyrasta odważny, zdecydowany, zaangażowany patriotycznie młodzieniec. Marcina należy cenić za to, że potrafił się zmienić, dojrzeć intelektualnie i dojrzeć jako Polak.
Początek w części pierwszej.