Bajka - gatunek literatury dydaktycznej. Jej zadaniem jest wskazywanie uniwersalnych prawd moralnych. Historyjka opowiedziana
w utworze jest tylko ilustracją prawdy - najczęściej zawartej w końcowym morale. Bohaterami tekstu są zwierzęta, przedmioty, rzadziej ludzie. Wywodzi się z tradycji starożytnej i często przybiera charakter alegoryczny.
"Bajki i przypowieści" powstały w latach 1776-78,wydane zostały w roku 1779 r., natomiast "Bajki nowe" - to efekt pracy Ignacego Krasickiego z lat 1779-1800. Obie serie ukazały się w roku 1804 r. w wydaniu zbiorowym "Dzieł poetyckich", w t. 2. Wśród utworów Krasickiego można wskazać bajki:
-Ezopowe (od imienia twórcy, Ezopa - pisarza greckiego z VI w. p.n.e.). Jej bohaterami są zwierzęta prezentujące określone typy ludzkich osobowości: np. lew-odwaga, siła, lis-spryt.
-Narracyjne (epickie).
Utwór przyjmuje postać wierszowanej nowelki o nieskomplikowanej fabule. Bohaterowie i zdarzenia pełnią funkcję przypowieści stosującej się do świata ludzkiego. Sens utworu najczęściej pojawia się w postaci wniosku wypowiadanego przez narratora lub bohatera.(np. "Przyjaciele")
-Epigramatyczne (liryczne; większość z tomu "Bajki i przypowieści")
-- najkrótsze bajki (typową miarą jest cztero- i sześciowiersz);
-- ujęte w regularne 13-zgłoskowce parzyście rymowane;
-- o zwięzłej konstrukcji opartej na paralelizmie;
-- pozbawione elementów fabularnych;
-- z cechami dramatyczności (klęski najczęściej zawinionej, wynikającej z głupoty lub zarozumiałości).
Przykłady bajek Krasickiego:
-"Wstęp do bajek": utwór rozpoczyna wyliczenie ludzi, którzy, wbrew swej naturze i pozycji, nie ulegali pokusom, np. młody, "który życie wstrzemięźliwie pędził”. Utwór kończy żartobliwa pointa utwierdzająca czytelnika w przekonaniu, że sytuacje takie nie są możliwe w realnym życiu.
-"Szczur i kot": zarozumiały szczur siedząc podczas nabożeństwa na ołtarzu szczyci się ze swej pozycji. Wkrótce
jednak okazuje się, że opary kadzideł nie uchroniły go przed niebezpieczeństwem i schwytał go kot.
-"Filozof": Pewny siebie filozof póki dopisywało mu zdrowie - głosił ateizm, kiedy jednak przyszła choroba, szybko zwrócił się nie tylko ku Bogu, ale i ku magii (upiorom).
-"Groch przy drodze": Gospodarz, utrudzony nieskuteczną walką ze złodziejami, postanowił posiać groch z dala od drogi, za zbożem. Okazało się jednak, że stracił podwójnie, gdyż groch i tak ukradziono a przy tym stratowano żyto. Całość kończy nauka: "I ostrożność zbyteczna częstokroć zaszkodzi".
-"Jagnię i wilcy": czterowersowa scenka, w której wilki, na pytanie jagnięcia jakim prawem chcą je zjeść, szczerze odpowiadają: "Smacznyś, słaby i w lesie".
-"Dewotka": opowieść o wątpliwej pobożności pani, która wbrew słowom modlitwy: "...i odpuść nam winy" dotkliwie każe służącą za drobne przewinienie.
-"Ptaszki w klatce": najpopularniejsza bajka "polityczna" o dwu czyżykach, z których jeden rozpacza nad swą niewolą, drugi zaś, który wolności nigdy nie zaznał, dziwi się smutkowi towarzysza. Jest w niej ostrzeżenie i apel do ambicji młodego pokolenia, któremu "wygody" nie powinny zastąpić wolności.
-"Malarze": bajka ta dowodzi, że ludzka próżność i brak rozsądnej samooceny dostarczają możliwości robienia niezłych interesów różnego typu spryciarzom. Znakomity portrecista Piotr ledwo wiąże koniec z końcem, a Janowi, choć "mało i źle robił", powodziło się wyśmienicie. Dlaczego? "Piotr malował podobne, Jan piękniejsze twarze".
-"Przyjaciele": historia zajączka, który dzięki zaletom charakteru zjednał sobie miłość zwierząt. Jednak, gdy myśliwi urządzili polowanie, wśród "przyjaciół" nie znalazł się nikt, kto zechciałby mu pomóc. Utwór ilustruje popularne przysłowie, że prawdziwych przyjaciół poznajemy w biedzie(w czasach Krasickiego przysłowie to było interpretowane politycznie).