Adam Mickiewicz napisał „Konrada Wallenroda” w 1828 r., kiedy był już znanym i uznanym w Polsce poetą. Będąc zaś świadomym
znaczenia swojej poezji i siły jej oddziaływania, stworzył poetycką powieść historyczną jako maskę współczesności.
Dzieje tej wierszowanej powieści rozgrywają
się na Litwie w XIV w., w okresie walk z Krzyżakami. Mickiewicz czerpał wiadomości o tym okresie ze źródeł historycznych – zgodnie z zasadami romantycznego historyzmu chciał jak najlepiej ukazać ducha dawnej epoki, jej lokalny koloryt, zaprezentować pochodzące z przeszłości szczegóły. Pod ową maską historyzmu (zgodnie z konwencją epoki, ale i z powodów cenzuralnych) Mickiewicz ukrył problemy współczesności, głównie kwestię walki o niepodległość w historii, która uniemożliwia walkę rycerską (tzw. „sposób lwa”), ale skazuje na drogę spisków („sposób lisa”). Ów dylemat moralny z powodu niegodziwych sposób walki poeta przedstawia na podstawie losów młodego Litwina, tytułowego Konrada Wallenroda, który został porwany przez Krzyżaków i wychowuje się pośród nich. Pamięta on jednak o doznanej krzywdzie (o porwaniu z jego ojczyzny – Litwy), stąd też nienawidzi swoich opiekunów. Uczucie to podsyca w nim litewski Wajdelota (pełniący funkcję tłumacza), rozbudzający w Konradzie patriotyzm i pragnienie zemsty. Z czasem Konrad – wbrew planom Wajdeloty, który namawiał go do zemsty – ucieka do swego kraju, gdzie zakochuje się w Aldonie, córce Kiejstuta, z którą bierze ślub (po nawróceniu jej na chrześcijaństwo). Aby bronić zagrożonej Litwy, Wallenrod decyduje się jednak przywdziać maskę Krzyżaka i tym samym udaje się do Europy, wyruszając na wyprawy krzyżowe u boku krzyżackiego mistrza. Z upływem czasu zyskuje sławę, po 12 latach sam zostaje wielkim mistrzem i wówczas – ciągle utwierdzany w swym zamiarze przez Wajdelotę – zaczyna realizować plan zniszczenia zakonu (spiskuje z księciem litewskim Witoldem, doprowadzając do klęski Krzyżaków na Litwie). Zostaje jednak zdemaskowany przez tajny trybunał zakonny. Wallenrod wyznaje prawdę o sobie, po czym popełnia samobójstwo na oczach wrogów i Wajdeloty (mającego dać świadectwo o jego życiu, gdyż towarzyszył u jego boku przez całe życie aż do chwili samobójstwa).
W tak rysującej się fabule pojawiają się 2 konflikty tragiczne: jeden związany z miłością do Aldony, którą Konrad musi zostawić dla sprawy większej wagi, czyli obrony swej ojczyzny (traktowanej w utworze jako wartość najcenniejsza), drugi zaś wątek to zderzenie tradycyjnej moralności rycerskiej i chrześcijańskiej z nieetycznym sposobem walki (spiskiem). Te dwa problemy składają się na główne walory utworu, przedstawiającego wzór życia, który choć w dzisiejszych czasach wydaję się nierealny (Konrad przecież pozostawia żonę na 12 lat!), to w czasach mickiewiczowskich, kiedy Polska znajdowała się pod zaborami i nie istniała na mapach świata – był to wzór życia idealnego!…