Nie - Boska
komedia Zygmunta Krasińskiego
Pierwotnie utwór miał być zatytułowany Mąż (tak nazwany jest
hr. Henryk jako osoba dramatu). Wieloznaczność tego słowa ( mąż : — małżonek,
ojciec rodziny; — wojownik, heros, mąż stanu, przywódca) wskazuje na podział
tekstu na dwie partie: części 1 i 2, przedstawiające prywatne życie bohatera
oraz 3 i 4, opisujące jego udział w życiu społeczno-historycznym.
Część 1. Winę za niepowodzenia Męża (nie sprawdza
się w roli męża i ojca) ponosi fałszywa poezja . Chór Złych Duchów nasyła na
bohatera piekielne majaki. Reprezentują one złudne i niszczące idee:
Dziewica - absolutyzację miłości,
Sława - pychę i wzgardę dla ludzi, właściwe wybujałemu indywidualizmowi,
Eden - utopijne marzenia o życiu szczęśliwym i wolnym na łonie natury.
Uwiedziony wizjami poeta zaniedbuje obowiązki domowe, czym doprowadza żonę do
obłędu i śmierci, zaś syna do utraty wzroku (krytyka typowo romantycznego
stosunku bohatera do życia).
Część 2. Ostateczne rozwiązanie wątku rodzinnego.
Ujawnia się przeznaczenie Orcia, który ma zginąć jako prawdziwy poeta
(naznaczony przekleństwem proroków). Ojcu głos Anioła Stróża wskazuje szansę
zbawienia przez miłość biednych bliźnich - praktykowanie ewangelicznej
moralności. Mąż nie podporządkowuje się temu wezwaniu (Krasiński nie w pełni potępia
bohatera, jego postawie nadał cechy tragicznej wzniosłości).
Część 3. Hrabia Henryk staje na czele ginącej
arystokracji rodu i pieniądza, skupionej w Okopach Świętej Trójcy. Jego
przeciwnikiem jest Pankracy (wszechwładca) - radykalny ideolog stojący na czele
zwycięskiej rewolucji biednych i głodnych , wspierany przez młodego,
fanatycznego i zdeprawowanego kapłana, Leonarda. Mąż zwiedza w przebraniu obóz
przeciwnika, ogląda bluźniercze obrzędy nowej wiary oraz manifestacje zemsty
zbuntowanego tłumu. W scenie dyskusji z Pankracym (starcie racji
świata odchodzącego
w przeszłość i świata nowego) osądza, że są to wszystkie stare zbrodnie
świata, ubrane w szaty świeże . Natomiast Pankracy przeświadczony jest, że
powstaje nowy świat, swoisty raj sprawiedliwości. Ugoda pomiędzy antagonistami
jest niemożliwa.
Część 4. Bezpośrednie starcie zbrojne pomiędzy
obozami. Arystokraci zaprezentowani zostali jako ludzie słabi, tchórzliwi i
podli, Henryk potępiony, bowiem nic nie kochał, nic nie czuł prócz siebie . Po
śmierci Orcia (ginie trafiony kulą) i samobójstwie Męża (rzuca się w przepaść z
okrzykiem Poezjo, bądź mi przeklęta ) Pankracy z Leonardem odbywają sąd nad
pokonanymi. Wódz rewolucji - marzący o odkupieniu dzieła zniszczenia przez
budowę szczęśliwej przyszłości - odczuwa niepokój. Gdy ukazuje mu się wizja
Chrystusa-Mściciela, ginie od jej siły ze słowami (przypisywanymi Julianowi
Apostacie): Galilaee, vicisti! (Galilejczyku, zwyciężyłeś!).
Zakończenie utworu wynika z logiki myśli historiozoficznej
Krasińskiego. Pankracy - samowolnie sięgający po atrybuty władzy boskiej -
staje twarzą w twarz z Bogiem i ginie jako samozwaniec. Bóg jest mistrzem w
dziele stworzenia i On jedynie potrafi tworzyć historię. Symboliczna postać
Chrystusa w finale może być interpretowana dwojako:
(optymistycznie)
nadchodząca epoka będzie czasem jakiegoś nowego chrześcijaństwa i
odrodzonego Kościoła,
(pesymistycznie) dzieje
świata nie będą miały już dalszego ciągu i Bóg przecina bieg historii,
gdyż dopełnia się miara ludzkich nieprawości.
Nie-boska komedia jest dramatem o różnorodnej
problematyce:
Jest to dramat rodzinny: hr. Henryk o
małżeństwie: Zstąpiłem do ziemskich ślubów, bom znalazł tę, o której marzyłem
(śluby ziemskie jako zniżenie się do ziemskiej rzeczywistości); rozczarowanie
żoną dobrą i skromną , zmęczenie prozą życia (przygotowanie do chrzcin, puste
rozmowy gości, codzienność jako sen fabrykanta Niemca ). Egoizm i
marzycielstwo Męża stają się przyczyną tragedii całej rodziny.
Dramat o poecie i poezji:
poeta fałszywy - hr. Henryk (konfrontacja wyjątkowejmisji
poety w świecie ze sposobem, w jaki wywiązuje się ze swoich obowiązków; rewizja
głównych mitów romantycznych - zjawy; rozbieżność między postawą moralną
bohatera a pięknem jego poezji),
poeta prawdziwy - Maria, Orcio (życie na granicy świata
widzialnego i niewidzialnego; nadwrażliwość opłacona cierpieniem, szaleństwem,
ślepotą, wreszcie śmiercią),
dramat o historii: bohaterowie to przedstawiciele
społeczeństwa; przełomowy moment historii: agonia świata feudalnego; walka
klas; historia jako ścieranie się przeciwstawieństw - tragizm historii i z tego
wynikająca konieczność ingerencji Opatrzności (prowidencjalizm),
dramat metafizyczny: współistnienie świata
fantastycznego (wyobrażenia chrześcijańskie) z realnym w jednej przestrzeni i
czasie. Wpływ sił nadprzyrodzonych na poczynania ludzi (wszystko, co człowiek
robi, ma znaczenie w planie metafizycznym); ciągła walka Dobra ze Złem o dusze
ludzi (moralitet).
Kordian
Więcej recenzji na temat Nie - Boska komedia