Mimo że bohaterem powieści jest gromada, wyodrębnił w niej autor
pełnokrwiste, zróżnicowane
postacie. Trudno jednak wskazać na jednostki w pełni pozytywnie czy negatywnie oceniane. Sympatia narratora nie skupia
się na konkretnych osobach. Reymont nie ocenia i nie idealizuje
jak Orzeszkowa. „Chłopi” nie są powieścią tendencyjną. Postacie ukazane są w całej
złożoności społecznej i psychologicznej.
Ich
piękno polega właśnie na
zmaganiu się z życiem, doświadczaniu dobra i zła, doznawaniu piękna i brzydoty, wzniosłości i upadku. Najwięcej uwagi poświęca narrator Maciejowi i Antkowi Borynom, Jagnie, córce Dominikowej
i Hance, żonie Antka.
Maciej Boryna to najbogatszy gospodarz we wsi. Jest wdowcem w sile wieku, pracowitym, zapobiegliwym, cieszącym się autorytetem. Między nim a Antkiem rozgrywa się ostry konflikt o ziemię. Boryna nie chce iść
„na wycug” do syna, gdyż straciłby wówczas swoją silną pozycję we wsi i w rodzinie. Konflikt zaostrza się, gdy Maciej żeni się z Jagną i zapisuje jej kawał ziemi. Syn wyprowadza się do ubogiej chaty,
a jego rodzina cierpi głód. Dopiero gdy Boryna spotyka pod lasem zmarzniętą Hankę taszczącą drwa na opał, bierze ją na swój wóz i obiecuje pomoc. Rzeczywiście, przysyła jej do chałupy jedzenie.
Solidarność rodzinna okazuje się silniejsza od urazów. Złożony chorobą Maciej zdradza synowej, gdzie ukrył pieniądze, dzięki którym może wykupić męża z więzienia.
Antek z kolei, choć wydawało mu się, że nienawidzi ojca, gdy ten zostaje ranny, rzuca się
na jego zabójcę. Potem idzie przy wozie, na którym Maciej leży bez ducha. Więzy krwi okazały się silniejsze od urazów i zazdrości o kobietę.
Piękno postaci Boryny polega na sile, dumie i poczuciu godności. Maciej ma na uwadze
przede wszystkim własne interesy, ale potrafi okazać współczucie i wie, jak pomóc. Nie chce oddać ziemi synowi, ale przecież to właśnie jemu przypadnie największa część gospodarki po ojcu.
Piękną postacią jest również Hanka. Zaharowana, zdominowana przez męża i teścia, pełna kompleksów, odnajduje jednak w sobie ogromną siłę w walce o własną godność i przyszłość rodziny.
W nędznej chacie Byliców nie ma co jeść, więc Hanka, zapominając o swojej pozycji, staje się wyrobnicą. Wieś nie da jej dzieciom umrzeć z głodu, należy przecież do gromady. Po kryjomu
przed mężem przyjmuje też pomoc od teścia. Z czasem Hanka nabiera odwagi, staje się harda. Wypomina Antkowi, że nie dba o rodzinę.
Gdy zabrakło Antka, Hanka bierze sprawy w swoje ręce. Wraca do chałupy teścia, wypędza Jagnę i sama prowadzi gospodarstwo Borynów. Opiekuje się też chorym Maciejem. Za wszelką cenę chce zasłużyć na uznanie męża. Po powrocie Antka z więzienia rzeczywiście bledną jego uczucia
do Jagny, a Hanka odzyskuje poczucie dumy.
Reymont kieruje uwagę także w kierunku najuboższych mieszkańców Lipiec, zmagających się
z biedą i głodem, zwłaszcza
komorników, parobków i wyrobników, jak Kuba – od Borynów, Jagustynka
i Agata, pozbawione troski rodziny, Bylica, którego córka często zapomina nakarmić. Te postaci traktuje nawet z pewną dozą czułości. Również ich życie waha się między poczuciem nierozerwalnej łączności z gromadą, a świadomością własnej odrębności.
Kuba wyróżnia się wśród parobków wiedzą na temat gospodarowania, troską o zwierzęta
w stajniach i oborach, uczciwością i doświadczeniem życiowym. Chodził kiedyś z dziedzicem
na polowania, toteż Żyd z karczmy powierza mu strzelbę, aby kłusował dla niego w pańskim lesie. Kuba zajmuje się też wychowaniem Witka, którego uczy pacierza i któremu przekazuje
całą swą wiedzę życiową . Piękno tej postaci polega na
zmaganiu się z własnym kalectwem.
Kuba, mimo braku nogi, za wszelką cenę stara się udowodnić przydatność w gospodarstwie,
co docenia Boryna, choć opłaca go nędznie.
Zarówno bogaci gospodarze jak i wyrobnicy żyją we wspólnocie. Ich losy krzyżują się i dopełniają,
każdy ma swoje miejsce w gromadzie, bo jak mówi Jagustynka
nie poredzi żyć z osobna.
Tylko Jagna, jako jedyna spośród mieszkańców Lipiec, nie przystosowuje się do praw rządzących gromadą. Czuje się inna, samotna. Tak naprawdę rozumie ją tylko matka. Jagnę wyróżnia wysoki wzrost, bujność kształtów, piękne lniane włosy, dzięki temu jest obiektem pożądania mężczyzn
i zazdrości kobiet. We wsi nie ma sobie równej również ze względu na zamożność matki. Kawalerowie przysyłają swaty, ale Jagna nie marzy o zamążpójściu. Nie wie, do czego zmierza, jest bierna,
więc najczęściej matka podejmuje za nią decyzje.
Nie rozumie samej siebie, swoich tęsknot i smutku. Nie interesują jej konflikty sąsiadów ani majątek. Gdy Hanka wypomina jej zapis ziemi dokonany przez Borynę, drze dokument i rzuca rywalce w twarz.
Życiem Jagny kieruje
niepohamowany popęd, który nie pozwala jej na rozsądek i przestrzeganie
norm obyczajowych wsi. Niezależnie od tego czy jest to burzliwy romans z Antkiem, epizod miłosny
z wójtem, czy zauroczenie Jasiem, Jagna poddaje się całkowicie i bez woli.
Romanse Jagny rozgrywają się na tle przyrody. Schadzki z Antkiem mają miejsce podczas surowej zimy. Gorąca namiętność stanowi kontrast z zawieją śnieżną. Subtelna miłość do Jasia rodzi się,
gdy ten spaceruje po polach w ciepłe popołudnie. Przelotny epizod z wójtem rozgrywa się w krzakach przy drodze. Nastrój pory roku i miejsca wyraźnie wpływa na rodzaj uczuć bohaterów.
.
Więcej recenzji na temat Piękno wsi i jej mieszkańców, cz.4