Piękno
wsi i jej mieszkańców, cz.3
Wydarzenia
powieści „Chłopi” zlokalizował Reymont w autentycznej wsi Lipce,
położonej na skraju dawnego Księstwa Łowickiego.
Akcja obejmuje dziesięć miesięcy: zaczyna
się wczesną jesienią, a kończy w następnym roku
po żniwach. Czas wydarzeń nie jest wprawdzie dokładnie określony, ale pewne ślady wskazują
na okres 20 lat po powstaniu styczniowym. Zarysowana w ten sposób rama czasowa narzuca
dobór materiału i sposób jego uporządkowania, podkreśla związek życia człowieka z przyrodą,
a zarazem wprowadza swoisty
bezczas historyczny, sugeruje nieprzerwane
trwanie.
Narrator wierne rejestruje życie wsi, Barwnie opisuje codzienne zajęcia i obrzędy, jak np.: ścinanie kapusty, przędzenie wełny i lnu, darcie pierza, przygotowanie zasiewów, wykopki, święcenie pól, chodzenie z niedźwiedziem handel na targu, jarmarku, odpuście, wesele, święconkę, zdobienie jaj, wycinanki...
Bohaterem powieści czyni Reymont
gromadę, rozwarstwioną i zhierarchizowaną społeczność wiejską, dlatego nie wprowadza wątku wyraźnie centralnego, wiążąc luźnym łańcuchem zdarzeń epizody o szczególnej doniosłości. Ukazuje między innymi losy Macieja Boryny – zamożnego kmiecia starej daty, wzorowego gospodarza i urodzonego przywódcy, pozostającego w ostrym konflikcie
z synem Antkiem.
Burzliwe dzieje Antka to ilustracja konfliktu pokoleń – walki o przejęcie ziemi, o autorytet we wsi,
o samodzielność. Dzieje rodziny Borynów dodatkowo komplikuje romans Antka z Jagną, z którą żeni się Maciej.
Życie mieszkańców Lipiec podporządkowane jest
rytmowi przyrody, narzuconemu
przez następstwo pór roku i związane z tym
rytuały, obrządki i rozrywki. Wszystko to
jest powiązane z rokiem
liturgiczno-obyczajowym. Zgodnie z tą koncepcją zatytułował autor kolejne tomy „Jesień”, „Zima”, „Wiosna”, „Lato”.
Przyroda, jak w „Nad Niemnem” jest
drugim bohaterem powieści. Wiąże się z pracą, rozrywkami, świętowaniem. Tak jak w powieści Orzeszkowej jest również tłem dla uczuć. Wątek miłosny dotyczy Jagny, najpiękniejszej panny we wsi, która spotyka się z Antkiem, a później wśród pól zakochuje w Jasiu.
Reymont najpełniej w literaturze polskiej ukazał
złożoność, bogactwo przyrody, jej ogromny wpływ
na jednostkę i zbiorowość.
Przede wszystkim przyroda
narzuca rytm pracy – najmniej wolnego czasu mają chłopi w lecie,
bowiem wypadają sianokosy. Także rytm życia towarzyskiego wyznacza natura – ożywia się ono
w zimie, można wtedy spotkać się na tańcach w karczmie lub słuchać bajek i opowieści w domu.
Zgodnie z
prawami
ziemi najważniejsze wydarzenia rodzinne – jak u Borynów poród Hanki -
odbywają się na wiosnę, gdy wszystko budzi się do życia.
Zmiany atmosferyczne mają także duży wpływ na nastroje chłopów; inaczej zachowują się,
gdy pada deszcz, inaczej reagują w upalne dni.
Przyroda stanowi także
źródło inspiracji artystycznej – Jagna na przykład potrafi pięknie wycinać
z papieru rośliny i zwierzęta.
W licznych opisach przyrody, jakie wypełniają dzieło Reymonta, znajdujemy wyraźne ślady
impresjonistycznej wrażliwości na barwy, odcienie i efekty perspektywy powietrznej. Już w pierwszym rozdziale jest opis, który odtwarza świat wszystkimi zmysłami. Są tu kolory, ruch i zjawiska akustyczne.
Ten żywy krajobraz jest zarazem tłem pracy ludzkiej. To kobiety w czerwonych chustkach wykopują ziemniaki. Słychać turkot wozów, bełkot rzeki, pracę młyna, zgrzyt pługa na kamieniach; widać stada krów pstrokatych, gęsi jak płaty śniegu, niebieskie warkocze dymu, zrudziałe łąki.
Reymont zauważa również, iż ludzie w swych prawach moralnych przejęli niektóre elementy
praw natury. – pewne cechy
walki o byt. W zbiorowości nie ma miejsca dla osobników starych, chorych,
którzy, jak Agata – są zmuszeni do żebrania, bądź -jak Jagustynka - pracy najemnej u obcych.
Chłopi Reymonta, choć
zdeterminowani naturą, pozostają w zgodzie z jej prawami.
Więcej recenzji na temat Piękno wsi i jej mieszkańców, cz.3