„Wpajać w umysły prawidła zdrowe i uczciwe, zachęcać do cnót publicznych i domowych – było pisma mojego celem.” – tak określił
charakter komedii „Powrót posła” sam autor, Julian Ursyn Niemcewicz.
Komedia ta wystawiona była na początku 1791 roku, a więc w czasie, gdy Polska była już po dramatycznym doświadczeniu I rozbioru. Epoka oświecenia zbiegła się w naszym kraju ze wzmożonymi staraniami elit intelektualno-politycznych o zachowanie suwerenności Polski. Oświeceniowe tendencje dydaktyczne skupiły się więc na edukowaniu społeczeństwa polskiego - poprzez utwory literackie - w dziedzinie odpowiedzialności za ojczyznę, za jej bezpieczeństwo, poziom materialny i kulturalny. Oświeceniowa dydaktyka próbowała budować także poczucie tożsamości narodowej wszystkich warstw społecznych.
Jest to zły czas dla Polski, gdyż na skutek nadawania stanowi szlacheckiemu przez kolejnych królów kolejnych przywilejów, władza monarchy została bardzo ograniczona. Należało tę władzę wzmocnić. Jednak było to zdanie karkołomne, gdyż wzmocnienie władzy królewskiej oznaczało ograniczenie wpływów szlachty, a ponieważ to ona w Sejmie uchwalała ustawy, trudno było oczekiwać, że sama sobie odbierze przywileje. Do tego dochodziło przekupstwo posłów przez bogate magnackie rody, które w ten sposób forsowały wygodne dla siebie prawa. Jedynie zewnętrzny układ był dość sprzyjający, bo Rosja wdała się w wojnę z Turcją
Sejm zbierał się raz na dwa lata, a więc w obliczu zagrożenia kraju był absolutnie nieprzydatny. W ogólnym rozrachunku można powiedzieć, że ten stan prowadził do anarchii i całkowitego upadku państwowości polskiej. W takiej niewesołej dla kraju sytuacji został zwołany sejm, który przeszedł do historii pod nazwami Sejm Wielki, albo
Sejm Czteroletni. Obradował w latach 1778-92, a efektem tych obrad była Konstytucja 3 Maja.
Zwykle sejm zwoływano na 6 tygodni, tu jednak sprawa się miała inaczej, bo wiedziano, że koniecznie trzeba stworzyć nowe ustawy. Jednak trudno było znaleźć konsensus – obóz patriotów prowadził z obozem konserwatystów zagorzałą walkę o reformy. Toczyły się w Sejmie boje, ale toczyły się i poza sejmem. Jednym z elementów walki o wsparcie reform przez społeczeństwo była literatura o charakterze propagandowym, mówiąc inaczej – dydaktyczna. Stronnictwo patriotyczne, którego członkiem był Niemcewicz, było w sejmie mniejszością, dlatego wielką szansą dla programu patriotów była aktywność propagandowa, której wyrazem między innymi jest komedia „Powrót posła”.
W „Powrocie posła” odnajdujemy wszystkie ważniejsze kwestie, którymi zajmował się Sejm Czteroletni: liberum veto,
sukcesja tronu, podatki. W postaciach komedii dopatrywano się autentycznych osób zaangażowanych w walkę polityczną w Sejmie.
Akcja utworu rozgrywa się w czasie tegoż Sejmu, jest bardzo prościutka i zabawna, zgodnie z oświeceniowym hasłem „uczyć bawiąc”. Do domu Podkomorzych w przerwie obrad sejmu przyjeżdża ich syn, Walery, który jest posłem. Tu spotyka goszczących właśnie w domu rodzicielskim Starostę z córką Teresą i Starościnę – drugą żonę Starosty. Walery i Teresa, którzy znają się jeszcze z dziecięcych lat, mają się ku sobie, ale pojawia się ten trzeci, Szarmancki, którego wielką admiratorką jest Starościna. Macocha Teresy marzy o tym, aby Szarmancki został jej zięciem. Udaje się jej przekonać do tego pomysłu męża.
Starosta Gadulski, zgodnie ze swym nazwiskiem, wygłasza w komedii najwięcej kwestii, jest konserwatystą, nieukiem, źle zorientowanym w aktualnej sytuacji politycznej i ekonomicznej kraju. Broni wolnej elekcji, liberum veto, jest przeciwnikiem zniesienia pańszczyzny. Jest to postać tyle zabawna co irytująca. Brakuje mu własnych poglądów, jest demagogicznym głosicielem stereotypów.
Szarmancki – łowca posagów – jest przedstawicielem snobów, zapatrzonych na Zachód, bezkrytycznie naśladujących, angielską i francuską modę. Starościna – trzecia negatywna osoba komedii – zauroczona Szarmanckim modnisiem, zakochana we francuszczyźnie, realizm wykazuje jedynie w sprawach materialnych.
Pozostali bohaterowie: Podkomorzy, Podkomorzyna, Walery, Teresa – to przedstawiciele postępowych patriotów. Ich wypowiedzi są jasne, klarowne, postacie te wzbudzają sympatię widza swą prostolinijnością, rozsądkiem i uczciwością. Oczywiście sympatyzujemy z bohaterami pozytywnymi i ich poglądami – co było zamierzeniem autora.
Komedia „Powrót posła” została wystawiona przez Wojciecha Bogusławskiego w Teatrze Narodowym. Entuzjastycznie przyjęta przez postępowych patriotów, przez konserwatystów została nawet „oskarżona” wraz z autorem przed Sejmem. Nie zaszkodziło to jednak utworowi, a może nawet pomogło, gdyż sztuka wystawiana była z powodzeniem nie tylko w Polsce, ale i poza jej granicami.