Eliza Orzeszkowa - biogram

Eliza Orzeszkowa, z Pawłowskich, 2 v. Nahorska, urodziła się 6 VI 1841 w Milkowszczyźnie (Grodzieńszczyzna) zm. 18 V 1910 w Grodnie, pochowana tamże, powieściopisar­ka, nowelistka, publicystka, działaczka społeczna. Córka za­możnych ziemian, okres 1852—57 spędziła na pensji sakramentek w Warszawie, gdzie koleżanką jej była Maria Wasiłowska, późniejsza Konopnicka. W 1858 poślubiła P. Orzeszkę. Lata 1859-63, spędzone w majątku męża, Ludwinowie pod Kobryniem, odegrały ważną rolę w ukształtowaniu osobowości i ży­cia pisarki. Prowadziła tam pracę oświatową, wśród ludu i znalazła się w środowisku działaczy stronnictwa białych. Brała udział w służbach pomocniczych powstania styczniowego, ukrywała w swym domu i przewoziła Romualda Traugutta do granicy Królestwa Polskiego. Po zesłaniu męża 1865 do guberni permskiej wróci­ła do Milkowszczyzny. W 1869 uzyskała unieważnienie mał­żeństwa i osiadła w Grodnie, poznała tu życie ludu miejskiego, odtworzone później w licznych utworach. Od 1879 była współ­właścicielką wypożyczalni i księgarni wydawniczej w Wilnie, która w ciągu dwóch i pół lat opublikowała 22 tytuły, ponadto dwa kalendarze (litewski i willeński) oraz kilka numerów pisma humorystycznego „Alfabet". W 1882 firma została zamknięta, a Orzeszkowa skazana na internowanie przez trzy lata w Grodnie, co przeciągnięto do lat pięciu. W 1885 brała udział w akcji pomocy -pogorzelcom Grodna. W 1894 zaślubiła S. Nahorskiego, legalizując prawie 30-letni związek. W 1891 i 1906 odbyły się jubileusze Orzeszkowej; w związku z pierwszym otrzymała od pisarzy polskich książkę zbiór "Upominek" (1893). Dwukrotnie była wysuwana do nagro­dy Nobla (1905, 1909). W 1906 otrzymała lwowską nagrodę im. F. Kochmana. Prowadziła szeroką (bardzo dziś cenną) korespon­dencję z polskimi i obcymi pisarzami, uczonymi i działaczami. Pozostawiła kilka szkiców autobiograficznych, m. in. "Zwierzenia" („Kraj" 1891), "Autobiografia w listach" („Biblioteka Warszawska" 1910), Pamiętnik („Kurier Warszawski" 1911), "Wspomnienia" („Sfinks" 1911), wydane łącznie pt. "O sobie" (1974).
Twórczość Orzeszkowej dzieli się na trzy okresy: 1866-76, 1877-91, 1892-1910; nić wiążącą je stanowi żywy stosunek do powsta­nia styczniowego. W pierwszym okresie pisarka kształtowała zręby pozytywistycznego światopoglądu oraz pisała powieści tenden­cyjne. Duże znaczenie miały lektury H.T. Buckle'a, J.S. Milla, A. Baina, H. Spencera, H. Taine'a i E. Renana; z polskich myślicieli - Jędrzeja Śniadeckiego, K. Libelta, F. Krupińskiego i J. Supińskiego. Jej ówczesny determinizm ukształtował się głównie pod wpływem Buckle' a. Z filozofii syntetycznej Spencera przejęła Orzeszkowa ewolucjonizm i agnostycyzm, przekreślając swój wcześniejszy materializm. Program teoretyczno-literacki zawierały artykuły "Kilka uwag nad powieścią" („Gazeta Polska" 1866), "O przekładach" („Tygodnik Mód i Powieści" 1872), "Listy o literaturze" („Niwa" 1873), "O powieś­ciach T. T. Jeża" (tamże 1879) i "Drugie dziesięciolecie" (1840-1850) (w "Książce jubileuszowej... J.J. Kraszewskiego" 1880). Przeciwstawiała się romantyzmowi, potępiała fantazję, żąda­jąc od literatury prawdopodobieństwa życiowego. Powieść uważała za gatunek czołowy. Podkreślała intelektualną zależ­ność pisarza od społeczeństwa, lecz i odpowiedzialność za losy zbiorowości. Uważała, że literatura powinna podejmować pro­blematykę walki ze złem społecznym. Debiutowała opowiada­niem "Obrazek z lat głodowych" („Tygodnik Ilustrowany" 1866), następne utwory narracyjne to m.in. "Początek powieści" (w "Zbiorze oryginal­nych powiastek i gawęd", 1866), "Ostatnia miłość" (1868), "Z życia realisty" („Tygodnik Mód" 1868), "Na prowincji" (1870), "W klatce" (1870), "Cnotliwi" (1871), "Pamiętnik Wacławy" (1871), "Pan Graba" (1872) - pierwszy utwór, który zdobył pozytywną ocenę krytyki (Chmielowski, Sienkiewicz, Świętochowski). Na Omawiała sprawy wychowa­nia domowego i wykształcenia kobiety, miłości, małżeństwa i życia rodzinnego, przyczyny i trudności przeprowadzenia rozwodu, sytuację społeczną kobiety niezamężnej, sprawę pracy zawodowej kobiet, los dziecka nieślubnego. W powieściach jej pojawił się nowy bohater: lekarz, inżynier, uczony — bohater bez skazy, idealny, oddany działalności społecznej. Wszystkie powieści z tego okresu zawierają typowe także wątki romanso­we, wyjątek stanowi "Marta". Powieść "Meir Ezofowicz" (,, Kłosy" 1878) rozpoczyna okres dojrzałej twórczości pisarki. Jest to okres przejścia (w tym okresie ukazała się także powieść "Nad Niemnem") od powieści postulatywnych do realistycznych, o szerokich horyzontach społeczno-demokratycznych, czego zapowiedź znaleźć można już wcześniej, w "Elim Makowerze" i "Rodzinie Brochwiczów". Główną problematykę utworów stanowiły w tym okresie konflikty społeczne i narodowe. Wystąpiła różnorodna tematyka: sprawa żydowska ("Meir Ezofowicz"), życie chłopa i wsi ("Niziny", "Dziurdziowie", "Cham"), pojawiło się zainteresowanie antykiem ("Mirtala", "Czci­ciel potęgi"). Wkroczyli tłumnie bohaterowie mali, najniższej kategorii rzemieślnicy, handlarze, biedota. Autorka odsłoniła oblicze miasta, nie znane dotychczas czytelnikowi. Szukała tematów na salach sądowych, w zaułkach miejskich, suterenach, na poddaszach. Nie opuszczała jej jednak wiara we wszechmoc oświaty, choć był to okres jej rozczarowań do haseł pozytywizmu.
W ostatnim okresie twórczości Orzeszkowa zainteresowania swe zwróciła ku problematyce religijnej i etycznej, odrzuciła ateizm i antyklerykalizm. Nastąpiło dalsze pogłębienie analizy psychologicznej, coraz wyraźniejsza koncentracja na życiu wewn. jednostki, niekiedy na jej stosunku do świata. Pozostając do końca pisar­ką pozytywistyczną, przejmowała Orzeszkowa pewne zdobycze warsztatowe naturalizmu i modernizmu, a nawet typowe dla nich wątki (n. "Melancholicy" 1896). Propagując w młodości reedukację szlachty w imię postępu, później usiłowała zrozumieć racje rewolucji 1905, a robotni­kom przyznawała „zarys szlachetnej godności ludzkiej"; stwierdzała jednak, że nie jest już w stanie podążać za nowymi czasami. Twórczość jej inspirowała w pewnym stopniu S. Żeromskiego, W.S. Reymonta, M. Dąbrowską. W całości spuś­cizna jej ma wartość dokumentu historycznego, w którym odbił się obraz życia społeczeństwa na ziemiach wschodnich w 2 połowie XIX wieku.
(źródło: Literatura polska. Przewodnik encyklopedyczny. komitet redakcyjny pod przewodnictwem Juliana Krzyżanowskiego, od 1976 Czesława hernasa. Warszawa 1984. Autorka hasła: Mieczysława Romankówna)