Władysław Orkan - biogram

Władysław Orkan,  właściwie  Franciszek Smreczyński (pierwotne nazwisko Smaciarz, zmienine w 1898), ur. 27 XI 1875 w Porębie Wielkiej pod Limanową, zmarły 4 V 1930 w Krakowie, powieściopisarz, nowelista, dramaturg, poeta, publicysta. Był synem ubogich górali gorczańskich. Przeszedł drogę typową dla pierwszego pokolenia inteligencji chłopskiej, które na przełomie XIX i XX wieku zaczęło uczestniczyć w tworzeniu kultury ogólnonarodowej, wnosząc do niej swoiste wartości. Musiał przezwyciężać trudności materialne i bariery społeczno-obyczajowe w latach gimnazjalnych w Krakowie; oparcie znajdował w ofiarności matki i jej zrozumieniu dla jego ambicji literackich ("Matka" I. Maciejowskiego). Głęboko zakorzeniony w rodzinnej glebie, do końca życia gospodarował w Porębie. Był jednak w bliskich kontaktach z krakowskim środowiskiem artystycznym z „Życiem", „Młodością", „Krytyką". Razem z młodopolskimi poetami jeździł do Włoch i Szwajcarii, gościł ich w Gorcach i odwiedzał w Zako­panem. W środowisku literackim Zakopanego grał znaczną rolę, m. in. w 1909 był jednym z założycieli Towarzystwa Pisarzy Polskich. Zbliżył się też do młodych literatów ukraińskich, zwł. W. Stefanyka i B. Lepkiego, tłumaczył i przedstawiał ich utwory ("Młoda Ukraina" 1908; "Antologia współczesnych poetów ukraińskich" 1911). Pokrewieństwa ideologiczne łączyły go z ruchem ludowym Galicji. Współ­pracował z działaczami lokalnymi (np. przy akcjach wyborczych) i z przywódcami ruchu. Chętnie stykał się z ludźmi lewi­cy. Cenił dyskusje z I. Daszyńskim, J. Marchlewskim. Poparł powstały w Królestwie na fali rewolucyjnej Polski Związek Ludowy. W 1909 angażował się w obronę S. Brzozowskiego, w 1914 poręczył za aresztowanym Leninem. Głównie jednak poświęcał się idei regionalistycznej, rozwijając i modyfikując koncepcje S. Witkiewicza. Jako dzia­łacz Związku Teatrów i Chórów Włościańskich patronował w Zako­panem amatorskiemu ruchowi teatralnemu górali. Od 1912 aktywnie uczestniczył w Zjazdach Podhalan, stanowiących zalążek powstałego w 1918 Związku Podhalan. Współtworzył ich organ, „Gazetę Podhalańską" (założoną w 1913). Pochowany jest na cmentarzu zakopiańskim. Orkan debiutował elegijno-patriotycznym poematem "Nad gro­bem Matki" (1896) oraz wierszami satyrycznymi, i obrazkami prozą. Protektorów znalazł w Maciejowskim, T.T. Jeżu i K. Tetmajerze. Tetmajer chciał w nim widzieć pioniera szkoły podhalań­skiej, podobnej do szkoły ukraińskiej romantyków. Najbar­dziej ceniony jako prozaik, we wszystkich rodzajach pisarstwa dawał Orkan świadectwo swym chłopskim doświadczeniom życio­wym. Pierwsze tomy nowel ("Nowele" 1898, "Nad urwiskiem" 1900), powieść "Komornicy" (1900), zbiór wierszy "Z tej smutnej ziemi" (1903) przynoszą ponury obraz wsi nękanej nędzą i jej społeczno-moralnymi skutkami. Inaczej niż dotych­czasowi piewcy tematu chłopskiego, ale zgodnie ze szczegól­ną sytuacją Podhala i Gorców. Orkan nie zajmuje się problemem ucisku ze strony dworu, lecz przedstawia wewętrzne konflikty wiejskie, wynikłe z przeludnienia gospodarstw i zróżnicowa­nia środowiska, na którego przeciwnych krańcach widzi boga­tych gazdów oraz biedotę. Hasło wierności prawdzie o niedoli ludu "Przygrywka" (1896), znalazło potwierdzenie w dokładności etnograficznej opisu i kulcie nagiego faktu, zbieżnym z metodą naturalizmu. Realia wiejskie występują też w bli­skiej Kasprowiczowskim sonetom "Z chałupy" wczesnej liryce Orkana, spotykając się tam z nastrojowo i impresyjnie wyzyskanym pejzażem skalistej „krainy kęp" i z gorącym zaangażowaniem emocjonalnym podmiotu poetyckiego. Tytułowy poemat "Z tej smutnej ziemi", ideowo pokrewny "Chrystusowi" Kasprowi­cza i "Legendom" A. Niemojewskiego wyraża protest społeczny na gruncie moralistyki chrześcijańskiej. Wyróżniająca Orkana bezkompromisowość diagnoz i surowość ich literackiego ujęcia wywołała ostre ataki krytyki konserwatywnej i klerykalnej, entuzjasty­czne zaś przyjęcie miała na łamach prasy postępowej i w krę­gach demokratycznej młodzieży, co wyraziło się  manifestacją w czasie premiery "Skąpanego świata" we Lwowie (1902). W 1918-30 Orkan podejmował liczne zamierzenia literackie, ale na ogół nie zdołał zrealizować ich do końca. Są to m. in. liryki z ironicznie pomyślanego cyklu "Pochwała życia", nawiązujący do Słowackiego i Wyspiańskiego dramat o Polsce u progu niepodległości "Widma" (powst. 1917-27) oraz powieść "Czantoria" (powst. 1928-29) - próba przeniesienia niektórych motywów Drzewiej w scenerię Beskidu Śląskiego. Utwory te, zachowane w bogatym archiwum rękopisów i materiałów biogra­ficznych Orkana publikowane były stopniowo w kolejnych wydaniach pośmiertnych jego dzieł z inicjatywy najbardziej zasłużonego badacza Orkana, Stanisława Pigonia. Najcenniejszą częścią twórczości Orkana z ostatniego okresu są "Listy ze wsi" (tomy 1-2, 1925-27), które już za życia autora potrakto­wano jako wydarzenie literackie i ideologiczne. Dał w nich charakte­rystykę psychologiczną współczesnego chłopa, zanalizował jego historyczną i aktualną sytuację społeczną, uwydatnił jego wartości obywa­telskie i kulturotwórcze na tle dominującej kultury miasta; sformułował też program działania dla nowej inteligencji wiejskiej. Listy te stoją na pograniczu publicystyki, gawędy i zbeletryzowanego reportażu, cechuje je precyzja obserwacji, dowcip i żarliwość.
Nauczycielski walor spuścizny Orkana i jego miłość do ludu znalazły odbicie w kulcie pisarza, krzewionym po jego śmierci przez ruch ludowy, organizacje regionalne, głównie podhalańskie, i Polonię. Ufundowano pomnik w Nowym Targu, imieniem Orkana nazwano Uniwersytet Ludowy w Gaci Przeworskiej i inne instytucje wychowawcze, a z czasem też muzeum w Rabce (przechowują­ce obrazy malowane przez Orkana) i rezerwat turystyczny w Gor­cach na północnych odnogach Turbacza; w zachowanym tam domu rodzinnym Orkana, tzw. Orkanówce, przystąpiono 1975 do zorgani­zowania muzeum.
Orkan pozostał do dziś pisarzem o wyjątkowej szerokości spoj­rzenia na sprawy wsi polskiej. Tak jak Reymont czy Kaspro­wicz, pozostawił on przejmujące dokumenty lit. chłopskiej krzywdy; ale wyciągnął śmielsze niż oni wnioski ideologiczne. Pokazał wg słów Brzozowskiego, „rodzenie się duszy w cha­tach", stworzył bohatera - buntownika i przywódcę. Umiał zarazem nadać własny koloryt obrazowi przedstawionego świata. Przestrzenią tego świata jest dolina Gorców. W kolej­nych utworach występuje jednolita sceneria i pojawiają się te same lub podobne do siebie postaci, reprezentujące tragiczną bądź groteskową formułę losu. Język pisarza odkrywa niezna­ne funkcje wyrazowe gwary. Znamienna jest też stała symboli­ka Orkana - uniwersalna, ale wyprowadzona z miejscowych rea­liów i pojęć: zwłaszcza kluczowy symbol urwiska, nad którym znalazł się lud, i symbol zielonej gwiazdy, „planety", uosabia­jącej nadzieję odmiany.
(źródło: Literatura polska. Przewodnik enycklopedyczny. Komitet redakcyjny pod przewodnictwem Juliana Krzyżanowskiego, od 1976 Czesława Hernasa. Warszawa 1984. Autorka hasła: Mirosława Puchalska)