Drugie dno bajek Jeśli przyjrzeć się dokładniej bajkom i groteskom Lema, to okaże się,
że ilustrują one poważne naukowe problemy. Dla zwykłego czytelnika możliwa do odczytania jest ta pierwsza warstwa utworu, natomiast naukowe „dno” przeznaczone jest dla osób bardzo dobrze obeznanych, np. z fizyką kwantową.
Nie zawsze autor odwołuje się do matematyki, fizyki czy astronomii, czasem stanowi je rozważanie moralne nad naturą człowieka czy mechanizmami władzy. Na przykład Trurl i Klapaucjusz usiłują uszczęśliwić świat a okazuje się, że osiągają wręcz odwrotny skutek. Na szczęście, jak to w bajce, wszystko można naprawić.
Mimo szczęśliwego zakończenia gdzieś pobrzmiewa przestroga, że w realnym świecie niefrasobliwość i brak kompetencji może skończyć się katastrofą.
Być albo nie być
W powieściach Stanisława Lema występuje wielu bohaterów , lecz ich wspólną cechą jest Poznanie. Wszyscy pragną zrozumieć świat, który postrzegają jako zagadkowy. I tak bohaterowie „Solaris” stają wobec zagadkowego oceanu- mózgu, badacze z „Inwazji na Aldebarana” na próżno usiłują wyjaśnić cel przybycia na Ziemię roślinopodobnych „zarodników”. Potężna ludzkość ponosi porażkę w poznawaniu kosmosu. Jest dzieckiem, które stawia pierwsze kroki poza swą planetą. Z jednej strony Lem bawi nas swymi historiami, z drugiej – naucza i przestrzega.
Mówi o naiwności, która każe nam się rozglądać za innymi cywilizacjami w nadziei, że one rozwiążą nasze problemy, o konieczności podjęcia wspólnego wysiłku, który zdecyduje o naszym „być albo nie być” w kosmosie, o groźbach, które może przynieść każda pochopna próba uszczęśliwiania ludzkości, o konieczności poznawania świata, ale takiego, by myśl nie zwróciła się przeciw człowiekowi.
Możliwe jednak, że wyznanie Lema „jestem dziecinny” znaczy – jestem dziecinny, sądząc, że ktokolwiek potraktuje moje przestrogi poważnie.