Witold Gombrowicz - biogram

Witold Gombrowicz, urodził się 4 VIII 1904 w Małoszycach pod Opatowem, zmarł 25 VII 1969 w Vence (Francja), powieściopi­sarz, dramaturg i eseista. Syn ziemianina i przemysłowca, wywodził się ze starej rodziny szlacheckiej osiadłej do 1863 na Żmudzi, następnie w Kieleckiem. W 1911 zamieszkał z rodzicami w Warszawie; w 1922 ukończył gimnazjum św. Stanisława Kostki, a w 1927 studia prawnicze na UW. W tymże roku wyjechał do Paryża, gdzie studiował filozofię i ekonomię. Po krótkiej aplikacji w sądach warszawskich poświecił się wyłącznie literaturze. Od 1934 współpracował z pismami codziennymi i literackimi (głównie z „Kurierem Porannym"), zajmując się m. in. krytyką literacką (recenzje z tego okresu wydane w 1973 w t. 10 "Pism zebranych"), znany był w kręgach bywalców kawiarni Ziemiańska. W sier­pniu 1939 wyjechał do Argentyny, gdzie zastała go wojna. Po kilku latach dorywczego zarobkowania pracował w 1947-53 w Banku Polskim w Buenos Aires. Ignorowany przez konserwatyw­ne środowiska emigracyjne, żył dłuższy czas w literackim osamotnieniu. W 1963, dzięki rozgłosowi swych książek uzyskał roczne stypendium Fundacji Forda na pobyt w Berlinie Zachodnim, stąd przeniósł się 1964 do Royaumont pod Paryżem, a następnie do Vence w okolicy Nicei. W 1967 otrzymał Międzynarodową Nagrodę Literacką wydawców (Prix Formentor).
Twórczość literacką rozpoczął od na pół fantastycznych opowiadań, po­święconych głównie osobliwym przypadkom psychologicznym (zbiór "Pamiętnik z okresu dojrzewania" 1933, wydanie rozszerzone pt. "Bakakaj" w 1957). Uwagę krytyki zwrócił groteskową powieścią "Ferdydurke" (1937), w której demaskując rozmaite wzorce obyczajowe i kulturalne - sformułował główny tematy swej twórczości. Przed wybu­chem wojny ogłosił  sztukę "Iwona,  księżniczka Burgunda" („Skamander" 1938, wydana osobno w 1958, wystawiona w 1959) oraz nie ukoń­czoną powieść sensacyjną "Opętani" (wydana w 1939 pod pseudonimem Z. Niewieski w pismach codziennych). Po dłuższej przerwie napisał w Argentynie dramat "Ślub" i powieść "Trans-Atlantyk" (wydanie łączne Paryż 1953, wydanie krajowe 1957 z komentarzem autora). W pierwszym z tych utworów (wystawienie krajowe w 1974), pomyślanym jako transkrypcja snu i zarazem parodia tragedii szekspi­rowskiej, wyłożył najpełniej swoją filozofię stosunków mię­dzyludzkich, w drugim określił m. in. swój stosunek do rodzi­mej tradycji kulturalnej. Dał następnie dwie powieści: w "Pornogra­fii" (Paryż 1960), umiejscowionej w przekształconych realiach okupacyjnej Polski, skupił uwagę na - zbrodniczej niekiedy - fascynacji, jaką budzi młodość, w "Kosmosie" (Paryż 1965) zagłębił się w zagadkowe dziedziny psychologii erotycznej, badając relacje między przypadkiem a znaczeniem zdarzeń. Ostatnią jego sztuką jest parodystyczna groteska historiozoficzna "Operetka" (wystawiona w Polsce w 1975). Wydał ją wraz z t. 3 prowadzonego od 1953 "Dziennika" (t. 1-3, Paryż 1957-66), w którym - mieszając osobiste i błahe nieraz rozważania z zaczepnymi polemikami i rozważaniami filozoficznymi - namalował najosobliwszy zapewne autoportret w polskiej literaturze.
Utwory Gombrowicza skupiają się wokół wielkich tematów formy i niedojrzałości, bogacących się stopniowo w coraz liczniejsze znaczenia. Człowiek w jego ujęciu nie jest nigdy sobą: podda­ny spojrzeniu bliźnich, ulega - jak bohater Ferdydurke- oby­czajowym, intelektualnym i społecznym formom (konwencjom, sche­matom), jakie wytwarzają się między ludźmi. Istnieje również, jak pisarz pokazuje w "Kosmosie", wewnętrzna logika rozwoju form, której człowiek może się tylko domyślać, nie wiedząc, czy nie ulega złudzeniom własnego umysłu. Wolność jednostki obja­wia się najpierw zdolnością do burzenia form, zwłaszcza przez śmiech, prowadzi zaś do odkrycia, że prawodawcą form nie jest moc transcendentna (np. Bóg, Natura, Konieczność Dziejo­wa), ale konkretny człowiek, choćby przerażony własną potę­gą ("Ślub"). Życie toczy się między martwiejącą formą a bez­kształtnym chaosem, a czynnikiem rozwoju jest - paradoksal­nie - niedojrzałość, naładowana energią „niższość". Natręc­two niedojrzałości, w której Gombrowicz upatruje źródło piękna, każe mu ośrodkiem pisarskiej ciekawości uczynić brzydotę ("Iwona, księżniczka Burgunda"), sztubactwo ("Ferdydurke"), sarmacki prymitywizm ("Trans-Atlantyk). Z latami nabiera ono coraz wyraźniejszego znaczenia erotycznego, które w pełni objawia się w "Pornografii" i następnie w "Operetce". Dla Gombrowicza sztuka rodzi się z fascynacji tym, co niekształtne, zmierza jednak zawsze do form skończonych. Aby pokonać tę sprzeczność, pisarz zaleca „dystans do formy", młodzieńczy i sceptyczny zarazem. Chcąc złączyć błahość i wielkość, śmieszność i powagę, kaprys i po­rządek, proponuje w "Dzienniku" model osobowości dynamicz­nej i wewnętrznie ambiwalentnej: miarą autentyczności czło­wieka (twórcy) byłaby obfitość przemian, do których byłby zdolny, nie zaś stałość cech psychologicznych lub poglądów intelektual­nych, która byłaby znakiem martwoty. Odważna intelektual­nie twórczość Gombrowicza łączy krytykę współczesnej kultury z przemyślana postawą duchową, którą pisarz chciałby narzucić. Bliska nie­kiedy egzystencjalizmowi, różni się od niego akcentami scep­tycyzmu i anarchizmu,  a także formą przekazu, w której dominuje parodia i doprowadzony do mistrzostwa groteskowy humor. Od około 1960 dorobek Gombrowicza budzi znaczne zainteresowa­nie na świecie: niemal wszystkie jego utwory zostały przełożo­ne na kilkanaście języków: hiszpański (Argentyna i Hiszpania), anielski (Anglia i USA), francuski, niemiecki, włoski, holenderski, portugalski (także w Brazylii), serbsko-chorwacki, szwedzki, duński, norweski, japoński.               
(źródło: Literatura polska. Przewodnik encyklopedyczny. Komitet redakcyjny pod przewodnictwem Juliana Krzyżanowskiego, od 1976 Czesława Hernasa. Warszawa 1984.)