Obraz literatury polskiej
Jan Kasprowicz urodził się 12 grudnia 1860
roku we wsi Szymborze pod Inowrocławiem w małorolnej proletaryzującej się rodzinie chłopskiej. W 1884 uzyskał świadectwo dojrzałości w jednym z gimnazjów niemieckich. W szkole brał udział w ruchach konspiracyjnych. Prawie cala jego twórczość do lat 1891/92 wypełniona jest realiami wsi wielkopolskiej. Doświadczenie jednak czerpie z tradycji literackiej polskiego Romantyzmu. Pierwszym drukowanym jego utworem był sonet „Poranek” (1878).
W 1884 roku rozpoczął studia na Uniwersytecie Lipskim. Przebywał tam tylko jeden semestr, lecz pozwoliło mu to zetknąć się ze środowiskiem socjalistycznym reprezentowanym przez L. Krzywickiego. Kasprowicz zaczął studiować filozofię materialistyczną i pomagał tez w wydaniu dzieł Marksa. W 1884 został też studentem we Wrocławiu. Za działalność w socjalistycznej grupie „ikarejczyków” został na kilka miesięcy uwięziony.
Na lata wrocławskie przypada właściwy debiut poety. Na łamach czasopism: „Kraj”, „Przegląd Tygodniowy”, „Przegląd Społeczny” i „Ruch” publikuje poezję. Drugim rozdziałem jego
twórczości była publicystyka społeczno-polityczna. Pobyt w więzieniu spowodował w nim przełom ideologiczny – cykl sonetów „Z więzienia” jest odejściem od socjalizmu. Po wyjściu z więzienia Kasprowicz opuścił Wrocław i przeniósł się do Lwowa. Tam ukazał się jego tomik „Poezje”, którym patronował T. Tomasz Jeż. Krytyka przyjęła go przychylnie i jako poetę społecznego. Bowiem treści zawarte w utworach czerpie bezpośrednio z obserwacji życia wsi wielkopolskiej („Z chałupy”). Z wierszami o tematyce społeczno-chłopskiej wiąże się
dramat Kasprowicza „Świat się kończy”.
We wczesnej twórczości Kasprowicza dają się zauważyć pewne tendencje:
- naśladownictwo poetów romantycznych (Mickiewicza, Lenartowicza i Ujejskiego);
- wiersze społeczne i obrazki naturalistyczne;
- obrazki naturalistyczne wzbogacone i poszerzone.
Po okresie „wierszy chłopskich” Kasprowicz brał intensywny udział w życiu środowiska artystycznego, w którym dużą rolę odgrywały inspiracje impresjonistyczne i symboliczne. Krajobraz Wielkopolski ustąpił miejsca Tatrom. Bohaterami stają się Janosik („Taniec zbójecki”) i Kostka Napierski – ulubione postacie pokolenia młodopolskiego.
Dramat „Bunt Napierskiego” i tutaj zmienia się w stanowisko poety. O ile dotąd utożsamiał się z ludem cierpiącym, o tyle teraz cierpi i działa w jego imieniu. Bohater dramatu jest przywódcą buntu, lecz przywódcą samotnym, wyższym ponad tych, którymi dowodzi.
Z kolei „Krzak dzikiej róży w Ciemnych Smreczynach” to najklasyczniejszy przykład symbolizmu Młodej Polski. Róża i limba pełnią funkcję symboliczną i przedmiotową.
Utwory te są przejściem autora od problematyki
społecznej do płaszczyzny metafizycznej. Są przejściem od sonetów „Z chałupy” do „Hymnów”.
Tymczasem „Hymny” to pierwsza manifestacja katastrofizmu tj. koncepcji ideowo-artystycznej mówiącej z pesymizmem o współczesnej cywilizacji, kulturze, całej formacji społecznej i oczekującej jej gwałtownego końca, spowodowanego przez jakiś kataklizm. Być może wiązało się to z wielkim kryzysem ustrojowym, kulturalnym i filozoficznym, który ogarnia całą Europę w XIX wieku.
Kasprowicz sięgnął w „Hymnach” do hymnistyki średniowiecznej i do wizji o treści religijnej. Widać tu więc powolny zwrot materialisty Kasprowicza ku religii. Utwory zalicza się na ogół do literatury symbolicznej i do literatury neoromantycznej. Dużo faktów świadczy o tym, że są one też przejawem polskiego ekspresjonizmu. Świadczy o tym odmienne niż u symbolistów posługiwanie się symbolem. Symbole ekspresjonistyczne są bardzo niezależne od kontekstu. Treść symboliczna jest czytelniejsza – hiperbolizacja stylu i przedstawień. Są przykładem wiersza wolnego. Z „Hymnami” wiąże się dramat „Uczta Herodiady”.
Przed wydaniem „Hymnów” w życiu Kasprowicza zaszły dwie zmiany. Odeszła od niego żona, która związała się ze Stanisławem Przybyszewskim. Kasprowicz przeszedł ze środowiska demokratyczno-ludowego „Kuriera Lwowskiego” do endeckiego „Słowa Polskiego”. Praca dziennikarska niezbyt mu odpowiadała i w 1909 roku po doktoryzowaniu się rozprawą o Lenartowiczu rozpoczął wykładać na Uniwersytecie Lwowskim. W latach 1921-22 był rektorem tejże uczelni.
W 1905 roku wraz z całym krajem przeżywa wstrząs rewolucji. Pisze wiersze „Boże carja chrani” i „Warszawiankę” oraz cykl prozy poetyckiej „O bohaterskim koniu i walącym się domu”, który wyróżnia się z całej twórczości postawą racjonalistyczną i sceptyczną,. Znowu powraca do tematyki społecznej, dając bardzo ostre utwory skierowane przeciw burżuazji i moralności mieszczańskiej. Tomik cechuje sarkazm, ironia i pesymizm.
Po roku 1906 powstaje „Ballada o słoneczniku” – ballady oznaczają znowu nawrót do symbolizmu. Warto wspomnieć dramat „Marchołt” – zawierający szereg motywów autobiograficznych.
W „Księdze ubogich” Kasprowicz prezentuje nową postawę światopoglądową i
artystyczną: akceptowanie postawy katolickiej, odrzucenie motywów panteistycznych, odrzucenie konfliktów życia cielesnego i duchowego, inny stosunek do przyrody. Wyraża zrezygnowaną zgodę na porządek doczesny. Zawiera liczne akcenty patriotyczne wiążące się z nadziejami na niepodległość. „Księga ubogich” jest klasycznym przejawem wersyfikacji tonicznej tzn. opartej na ilości akcentów rymotwórczych w wersie.
W 1911 roku żeni się po raz trzeci z Marią Bunin – Rosjanką i przenosi się do Poronina, gdzie zamieszkał w „Harendzie”. Zmarł 1 sierpnia 1926 w tejże miejscowości. W rok po jego śmierci ukazał się tomik „Mój świat” zawierający stylizacje ludowe oparte na motywach sztuki ludowej lub poświęcone autentycznym postaciom podhalańskiego ludu.