Komuniści polscy zaczęli działać aktywniej po napaści Niemiec na ZSRR. Już od VII 1941 działała w Moskwie rozgłośnia radiowa
im. Kościuszki. Działający w niej komuniści wzywali Polaków do współdziałania z Armią Czerwoną Do najwybitniejszych działaczy należał tam Paweł Finder, późniejszy przywódca PPR. Z podobnymi apelami występował ppłk. Berling, który pomimo ewakuacji wojsk Andersa zdecydował się zostać w ZSRR. Stalin początkowo lekceważył polskich komunistów, jednak gdy przekonał się, iż porozumienie między Moskwą a rządem londyńskim jest niemożliwe, zdecydował się na współpracę z komunistami. 8 V 1943 zaczęto formować w ZSRR polską dywizję im. Kościuszki. Jej dowódcą
został awansowany na płk. Berling. Wcześniej (1 III 1943) w Moskwie powstał komitet organizacyjny Związku Patriotów Polskich z Wandą Wasilewską na czele. Zapowiadano tam, że przyszła Polska ma być sojusznikiem ZSRR, odda mu Kresy Wschodnie, zaś w zamian otrzyma granicę po Odrę i Bałtyk. 15 VII 1943 Dywizja im. Kościuszki złożyła przysięgę na wierność sojuszniczą ZSRR. 12-13 X stoczyła swą pierwszą wielką bitwę pod Lenino. Oprócz armii Berlinga na terenie ZSRR powstawały inne dywizje polskie, m.in. 2 Dywizja Piechoty im. Dąbrowskiego. Sam Berling szybko otrzymał awans na generała. Obok Berlinga ważną rolę odgrywali również gen. Karol Świerczewski oraz komunista Aleksander Zawadzki. Polscy komuniści na polecenie Stalina podjęli działalność polityczną. Pod Moskwą, w ośrodku Puszkino, organizowano szkolenia przyszłych kadr partyjnych, którymi kierował dawny członek KPP Jakub Berman. Gdy przeszkolenie dobiegło końca na ziemie polskie wysłano tzw. grupę inicjatywną. Została ona zrzucona z samolotu radzieckiego pod Warszawą w nocy z 27 na 28 XII 1941. Składała się ona z sześciu działaczy, m.in. Marcelego Nowotki, Pawła Findera i Bolesława Mołojca. 5 I 1942 na spotkaniu w Warszawie z członkami podobnych organizacji komunistycznych istniejących już w kraju powołano do życia Polską Partię Robotniczą (PPR). Najważniejszym organem prasowym PPR była „Trybuna Wolności”. Sekretarzem partii został Marceli Nowotko, a po jego śmierci – Paweł Finder. Program PPR został sformułowany w deklaracji „O co walczymy?”. Wzywano tam do walki o wolną i niepodległą Polskę oraz do walki o demokrację i władzę ludu. Szybko w PPR zarysował się podział na dwa nurty: tradycyjnych rewolucjonistów i pragmatyków, którzy głosili konieczność dostosowania haseł i działania do potrzeb. Wśród tego drugiego nurtu na czoło wybił się Władysław Gomułka, inicjator rozmów z polskim podziemiem prolondyńskim. Władze państwa podziemnego chciały, aby PPR uznała legalnie istniejący rząd londyński, by wycofała się z Międzynarodówki Komunistycznej i uznała granice
polski z 1939. PPR nie zgodziła się na przyjęcie tych warunków. Po 25 II 1943 roku rozmowy zostały zawieszone. Między PPR a polskim Podziemiem zaczął się okres walki politycznej. Walka ta przybrała na sile po tym, jak w I 1944 PPR powołała do życia Krajową Radę Narodową z agentem NKWD Bolesławem Bierutem na czele. Była to namiastka przyszłego parlamentu Polski „ludowej”. Pomiędzy obiema stronami dochodziło do starć zbrojnych oraz skrytobójczych morderstw. 1 XI 1943 ukazała się kolejna deklaracja PPR, w której już oficjalnie mówiono o sojuszu z ZSRR, rezygnacji z Kresów Wschodnich, przejęciu władzy przez klasę robotniczą, reformie rolnej oraz nacjonalizacji przemysłu. Podkreślono też dążenie do ustroju socjalistycznego. W XI 1943 gestapo aresztowało i zamordowało Findlera. Władzę w PPR przejął po nim Gomułka. Polscy komuniści mieli własne organy zbrojne. Najpierw była to Gwardia Ludowa (GL), zaś od 1 I 1944 – Armia Ludowa, którą dowodził gen. Michał Rola – Żymierski. GL i AL. Przeprowadziły wiele zamachów na Niemców, organizowały także oddziały partyzanckieOd 1 VIII 1944 w Lublinie działał Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego (PKWN) Jego pierwszym zadaniem było zorganizowanie aparatu władzy. Ścisłe kierownictwo PKWN tworzyli: Jakub Berman, Hilary Minc i Aleksander Zawadzki oraz Gomułka i Bierut. Do najważniejszych dekretów PKWN należy wydany 6 IX 1944 dekret o reformie rolnej. Przejęto nieruchomości ziemskie, które dotąd stanowiły własność Skarbu Państwa, obywateli Rzeszy, Polaków skazanych za zdradę i kolaborację, majątki przekraczające 100 ha powierzchni ogólnej lub 50 ha użytków rolnych.1 I 1945 PKWN przekształcił się w Rząd Tymczasowy RP z siedzibą w Lublinie. Już 4 I został on uznany przez ZSRR. Na konferencji w Jałcie rząd ten, poszerzony u kilku działaczy emigracyjnych i przemianowany na Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej, został uznany przez mocarstwa. W historii Polski rozpoczął się nowy okres – okres Polski Ludowej.