Paragraf 22- błędne koło. Absurd. Groteska. Koszmar. Paragraf 22 określa sytuację bez wyjścia pod powłoką profesjonalnego
obiektywizmu, z hasłem humanitaryzmu na sztandarze, z czułym uśmiechem na twarzy i z ciepłymi słowami- wszystko dla dobra jednostki. Paragraf 22 to sił tajemnicza, ukryta, działająca bez uprzedzeń i gróźb. Paragraf 22 to wróg najstraszniejszy i wojna najobrzydliwsza. Powieść Josepha Hellera wpisuje się w głęboko pacyfistyczny dyskurs antymilitarny, bujnie rozwijający się w literaturze XX wieku od czasów publikacji głośnej pozycji Remarque’a „Na zachodzie bez zmian”. Lecz o ile Remarque stawia na chłodną obserwację, o tyle Heller za sprawą swej literackiej wypowiedzi formułuje bezkompromisowe sądy wychodząc z innej perspektywy. Szyderstwo, cynizm, kategoryczne oskarżenie- oto postawa,
która pozwala autorowi bezlitośnie, z niejakim upodobaniem, obnażać absurdalne, pozbawione logiki, za to przepełnione ludzkimi afektami, mechanizmy wojenne. Paragraf 22 to tragikomedia. Bohaterowie są mocno przerysowani. Każdy dysponuje specyficznym dla siebie atrybutem określającym jego charakter. Lecz nie o charaktery w
istocie chodzi. Te, generalizując, można przypisać do dwóch, antagonistycznych grup, którymi są: dowódcy- śmieszni, tchórzliwi, mali, karykaturalni, przepełnieni kompleksami i niezrealizowanymi ambicjami oraz żołnierze, próbujący jakoś odnaleźć się w makabrycznej rzeczywistości. W istocie powieść amerykańskiego autora jest czymś więcej niż barwną galerią postaci w wojennej rzeczywistości. Lektura nie pozostawi złudzeń, mimo że podczas niej nieraz czytelnik będzie zanosić się głośnym śmiechem, czym w istocie jest wojna (dodam, że każda wojna- kolejne uogólnienie autora)- złem ostatecznym, prawdziwą tragedią, która odbija się niezmazalnym piętnem na życiorysach konkretnych jednostek. Paragraf 22 to dziwna, niepowtarzalna powieść. Jest śmiech, pozostaje gorycz. I płacz...tylko płacz niezgody na rzeczywistość, która zabija ludzi.