Balzak – twórca realizmu zwanego krytycznym, dojrzałym lub
wielkim. Stworzył model klasycznej
powieści realistycznej,
nie znanej dotąd w
historii literatury francuskiej.
Powieść realistyczna - to utwór,
który wiernie i szczegółowo, niemalże fotograficznie odzwierciedla rzeczywistość
– ludzi i zdarzenia: wg Stendhala „powieść jest zwierciadłem”
Wśród
cech
powieści realistycznej wyróżniamy:
·
obecność wszechwiedzącego, trzecioosobowego, „przezroczystego”
narratora
·
szczegółowość w opisie świata przedstawionego
·
rzeczywisty byt fikcji czyli prawdopodobna, realna fabuła
·
bohater powieści realistycznej czyli silna, przedsiębiorcza osobowość,
która często usytuowana jest na styku dwóch różnych światów
„Ojciec Goriot”
Odzwierciedla życie, przekrój społeczny, obyczaje Paryża
lat 20-tych. Narracja jest głosem trzecioosobowym i wszechwiedzącym, zna np.
myśli bohaterów, ich przeszłość, ich tajemnice, opowiada zdarzenia nie ujawniając
swoich interpretacji, jest „czystym” przekaźnikiem. Wydarzenia powieści biegną
kolejno, wynikają z siebie i są racjonalne i prawdopodobne, bez interwencji sił
pozaziemskich, bez wizji, bez fantazji.
Obserwujemy też skrupulatną szczegółowość w opisie
świata przedstawionego – Balzak odtwarza mapę Paryża, układ uliczek w dzielnicy
pensjonatu,
opis budynku z zewnątrz. Stosuje zabieg milieu, czyli chwyt
charakteryzowania postaci poprzez opis przedmiotów, którymi się otacza,
pomieszczeń, w których przebywa, czy też ludzi, z którymi przestaje.
Przykładem jest opis pensjonatu pani Vauquer.
Pozostaje bohater. Oczywiście ojciec Goriot nie jest typowym bohaterem
realistycznym. Rolę tę odgrywa w powieści Vautrin, który jest silną,
przedsiębiorczą osobowością. Stoi na granicy świata zwykłego i przestępczego
podziemia. Funkcjonuje także w momencie zmian światów społecznych – oto zdeklarowany
feudalizm ustępuje miejsca kapitalizmowi.
Podajmy, że Ojciec Goriot spełnia rolę powieści
realistycznej:
-
pokazuje świat z punktu widzenia zwykłego odbiorcy
-
odkrywa i obnaża prawa rządzące rzeczywistością
-
ujawnia prawdy o życiu
Miasto w epoce realizmu to przede wszystkim u
Balzaca Paryż. Paryż teatrów, oper, dam i dandysów wydających fortuny na nocne
życie i wciąż spalających się w
zdobywaniu pieniędzy. Paryż praczek, prostytutek i złodziei – miasto arystokracji
i mieszczaństwo.
„Lalka”
Opis przestrzeni i osób. Tłem wydarzeń jest wielkie
miasto, wiernie opisane w powieści. „Lustrzane” przedstawienie środowiska
powoduje:
·
wierność topografii i nazw geograficznych – Prus zamieszcza w powieści
Łazienki, Krakowskie Przedmieście, Powiśle, Nalewki, Służewiec
·
realizm szczegółów – w opisie przedmiotów – np. wystawa sklepu Wokulskiego,
strojów – np. kreacji panny Łęckiej
·
milieu – prezentacje otoczenia postaci – zachodzi to w przypadku opisu
sypialni panny Łęckiej lub pokoju Rzeckiego
Miasto – żyje i jest prawdą o XIX – wiecznej Warszawie:
stroje, powozy, sklepy, wystawy, kwesty, są opisane tak sugestywnie, że niemal słyszymy
gwar stolicy – ówczesny potok życia.
Narrator – Bolesław Prus wprowadza dwugłos narracji i jest to
w zakresie prozy pewnym novum, lecz główny tok wydarzeń przedstawia narrator 3 –
osobowy, „przezroczysty” obiektywny.
Realizm czasu – pisarz bardzo pilnuje zgodności i prawidłowości
podawanych dat. Wydarzenia takie jak kwesta w Łazienkach, spektakl teatralny,
które zamieszcza Prus w powieści są rzeczywiste, zgodne z informacjami
zamieszczonymi w ówczesnej prasie.
Obecność epizodów – nie tylko wzbogacają obraz miasta, lecz
także powodują stałe dopełnianie się sytuacji, dają także dodatkowe informacje
o wydarzeniach.
Kreacja postaci – Prus przedstawia swoich bohaterów
bezpośrednio – przez opis, i pośśrednio – przez ich czyny. Są to postacie
prawdziwe, ludzkie, nie biało –czarne. Są nieco „upsychologizowane”, poznajemy
ich wewnętrzne motywacje, nie tylko jednoznaczna etykietkę.
W utworze Prusa nie wyczuwa się natrętnej tendencji,
realizacji programu pozytywistycznego w pierwszym rzędzie. Wprawdzie z działań
Wokulskiego, opisu biedoty miejskiej i arystokracji wynika postulat pracy
organicznej i pracy u podstaw - nie są jednak szczególnie wyeksponowane.
Cel powieści realistycznej jest inny: ukazać wszechstronny
obraz sytuacji jednostki w społeczeństwie, prawdę o niej, o stosunkach
społecznych i współesnym świecie. Ten cel Bolesław Prus spełnia w „Lalce”.