Nota o autorze i dziele (B.Prus – Lalka)
Aleksander Głowacki, herbu Prus I, później używający
pseudonim Bolesław Prus, urodził się 20 sierpnia 1847r. w Hrubieszowie niedaleko Lublina. Wcześnie osierocony, oddany został pod opiekę dużo starszego brata Leona do Siedlec. Pod jego wpływem szesnastoletni gimnazjalista uczestniczy w powstaniu styczniowym 1863r. Kontuzjowany w potyczce z oddziałami armii rosyjskiej, zostaje następnie aresztowany i osadzony na Zamku w Lublinie. Wyrokiem sądu pozbawiony zostaje szlachectwa, równocześnie przedterminowo zwolniony.
Ten powstańczy epizod zaważył na całym późniejszym osobistym i twórczym życiu pisarza.
Po ukończeniu gimnazjum w Lublinie w 1866r. przybywa do Warszawy aby rozpocząć studia na sekcji Matematyczno-Fizycznej Wydziału Matematyczno-Fizycznego w Szkole Głównej. Jednakże po niespełna trzech latach rezygnuje ze studiów i opuszcza Warszawę. Wraca do niej rok później, aby praktycznie do końca życia nigdy już jej nie opuszczać.
Niemal równocześnie debiutuje jako pisarz i dziennikarz. W 42 numerze „Opiekuna Domowego” z 16 października 1872r. zamieszcza pierwszy odcinek Listów ze starego obozu właśnie pod pseudonimem Bolesław Prus. Dopiero jednak 23 marca 1875r. rozpocznie pisarz druk swoich Kronik tygodniowych w „Kurierze Warszawskim”. Ukazywać się one będą na łamach tej gazety do 1887r. Później, w wyniku skłócenia z wydawcą tej gazety, przenosi Prus felieton do „Kuriera Codziennego’.
Równolegle pisze i publikuje kolejne opowiadania i powieści, które bardzo szybko przynoszą mu czytelniczą sławę. W ciągu dziesięciu najintensywniejszych lat pracy pisarskiej (1885-1895) wydaje Prus następujące nowele, opowiadania, powieści: Placówka (1885), Cienie (1885), Studium o Farysie (1885), Pan Wesołowski i jego kij (1887), Lalka (1890 – wydanie książkowe; pierwszy odcinek „Kurier Codzienny” – 1887), Z legend dawnego Egiptu (1888), Sen (1890), Emancypantki (1893- wydanie książkowe; pierwszy odcinek „Kurier Codzienny” – 1890, pierwotny tytuł Emancypantka), Faraon (1895).
Pisarz niechętnie opuszczał Warszawę. Od 1882r. letnią porą wyjeżdżał z żoną Oktawią na kilkutygodniowy odpoczynek – chociaż nie od pisania – do Nałęczowa. Dopiero po napisaniu Faraona, 16 maja 1895r. udaje się w dłuższą podróż zagraniczną. Trasa podróży wiedzie przez Berlin, Drezno, Karlsbad, Norymbergę i Stutgard do Rapperswilu. Stamtąd do Paryża. Do miasta, które dużo wcześniej opisał w Lalce wyłącznie na podstawie map i przewodników. Teraz Paryż pisarza nie zachwycił. Być może przyczyniła się do tego choroba Prusa – agorafobia (lęk przestrzeni), która np. nie pozwoliła mu na przejazd przez most na drugi brzeg Sekwany. Oficjalnie w podróż tę udał się w celu bliżej nie sprecyzowanych studiów. Faktycznie dla odpoczynku, jako że „czuł się zmęczony, ciążyła mu atmosfera przygnębienia i beznadziejności, którą oddychało w ostatnich latach jego środowisko”.
Po powrocie pisarz nadal czuł się bardzo zmęczony. Niestety, warunki materialne nie pozwalały mu na jakiekolwiek przerywanie pisania. W 1897r. obchodzi Prus jubileusz dwudziestopięciolecia pracy pisarskiej. Nie był on świętowany tak uroczyście i podniośle, jak jubileusze Konopnickiej czy Sienkiewicza. Być może, powodem był fakt, iż bezkompromisowość głoszonych przez Prusa poglądów społeczno- politycznych nie przysparzała mu przyjaciół w środowisku pisarzy i dziennikarzy. To zapewne powodowało, iż nigdy nie było legendy pisarskiej Prusa w przeciwieństwie do legend Sienkiewicza czy Żeromskiego. Dopiero śmierć pisarz 19 maja 1912r. zapoczątkowała zainteresowanie jego twórczością w szerszych kręgach czytelników oraz u krytyków.
Pisarskim życiem związany z Warszawą, miasto to uczynił bohaterem swoich licznych opowiadań, nowel, powieści, felietonów i artykułów. Z trzech najważniejszych powieści: Lalka, Emancypantki, Faraon, dwie pierwsze całkowicie poświęcił Warszawie. W nich też najpełniej wyraził swoje pozytywistyczne poglądy, które sprowadzają się do stwierdzenia, iż pisarz poprzez swoje dzieło powinien prezentować postawę obywatelską, a tym samym kreować bohaterów reprezentujących ludzi czynu i pożytecznej, przede wszystkim w kategoriach społecznych, pracy. Ukazywać człowieka sukcesu, bogacącego się, dostarczającego dóbr materialnych społeczeństwu i narodowi, dbającego o innych, przede wszystkim o tych, którzy są od niego zależni.
Tak pojęta funkcja literatury głoszona przez pozytywistów warszawskich, m.in. Aleksandra Świętochowskiego łatwo prowadziła do literatury tendencyjnej. Prus będąc zwolennikiem prozy realistycznej, stronił równocześnie od literatury tendencyjnej. Lalka miała być tego dowodem. Realizm jej zasadzał się na ukazaniu codzienności życia różnych warstw i grup społecznych miasta w latach 1878-1879. W warstwie fabularnej najważniejszym motywem powieści jest nieodwzajemniona miłość Stanisława Wokulskiego, bogatego kupca galanteryjnego, do zubożałej arystokratki Izabeli Łęckiej. Pozornie na drugim planie, jako że w powieściowej rzeczywistości na planie równorzędnym , ukazane jest poprzez Pamiętnik starego subiekta życie przedstawiciela poprzedniego, jeszcze romantycznego pokolenia – Ignacego Rzeckiego, który opisuje swój udział w Wiośnie Ludów 1848r. po stronie rewolucyjnych Węgrów.
Wprowadzenie do powieści Pamiętnika Rzeckiego pozwoliło Prusowi ukazać za pośrednictwem zderzenia młodego i prężnego pokolenia pozytywistów warszawskich rekrutujących się z mieszczaństwa i inteligencji z pokoleniem wcześniejszym, odczuwającym gorycz przegranej, niemożność wpasowania się w nową odmienną rzeczywistość lat siedemdziesiątych. Suma biografii tych dwóch pokoleń pozwoliła pisarzowi zaprezentować całościowo los polskiego społeczeństwa w XIX w.
Bogato rozbudowanemu wątkowi fabularnemu towarzyszy tło społeczne. Rozpatrując pod tym kątem powieść, należy zauważyć, iż występują w niej postacie z różnych warstw społecznych: ubożejąca arystokracja, pozbawiona wiejskiego zaplecza szlachta szybko przekształcająca się w warstwę inteligencką, ale również i w kupiecko-rzemieślniczą, kupcy o kilkupokoleniowej tradycji, wśród których prym wiodą Żydzi, biedota i lumpenproletariat wywodzący się ze wsi.
Prus pisząc Lalkę jako powieść odcinkową z numeru na numer gazety uwypukla zdarzeniowość akcji. Każdy kolejny odcinek konstytuuje jakieś zdarzenie, a tym samym każdy odcinek to dająca się wyodrębnić całostka. W ten sposób poszczególne postacie, a nawet drugoplanowe, przeobrażają się jakby w pierwszoplanowe, pozwalając na czytelnicze zapamiętanie. Od tej strony odczytując Lalkę zauważyć trzeba, iż poza parą głównych bohaterów i Rzeckim, liczącymi się w powieści postaciami są: Tomasz Łęcki, ojciec Izabeli, Julian Ochocki, Baronowa Krzeszowska, prezesowa Zasławska, Kazimierz Starski, doktor Szuman i Henryk Szlangbaum.