ANTYK - POJĘCIA ZWIĄZANE Z EPOKĄ
topos - stały sposób wysławiania się oraz motyw i temat będące świadectwem ciągłości tradycji w kulturze europejskiej
oda - z gr. aoide „pieśń” - utwór poetycki o charakterze uroczystym i patetycznym, opiewający zazwyczaj wielkie idee, symbole, znakomitych ludzi, ważne wydarzenia
parabola - przypowieść, alegoria moralno-dydaktyczna; porównanie
psalm - uroczysta pieśń religijna, śpiewana na cześć Boga; pochodzi ze starożytności, wg tradycji psalmy układał biblijny król Dawid przygrywając na harfie, stąd nazwa; w Biblii mamy 150 lub 151 (w zależności od podziału) psalmów zebranych w Księgę Psalmów, tłumaczone na polski m.in. przez Kochanowskiego i Miłosza
apokalipsa - Objawienie św. Jana - księga wchodząca w skład Nowego Testamentu, zawierająca zapowiedź paruzji, czyli ponownego przyjścia
Boga na świat, pełna eschatologicznych przepowiedni wyrażonych bogatą symboliką obfitującą w śmierć, zagładę, katastrofę; ogólnie - pismo będące wizją przyszłości.
biblia - z gr. biblos „księga” - zespół ksiąg napisanych w okresie od XII w. p.n.e. do III w. n.e. przez proroków, apostołów, osoby anonimowe, składa się ze Starego i Nowego Testamentu, liczy wg kanonu katolickiego 73 księgi (katolicy do Biblii włączają 7 ksiąg deuterokanonicznych przechowanych w tekście greckim).
Najważniejsze przekłady Biblii:
1. Septuaginta - najstarszy, grecki przekład, wg legendy powstał w 72 dni jako dzieło 72 mędrców po 6 z każdego pokolenia Izraela, w rzeczywistości tłumaczenie trwało do III do II w. p.n.e.
2. Wulgata - łaciński przekład Biblii dokonany w IV w. n.e. przez św. Hieronima. Poprawił on wcześniejsze tłumaczenia, przełożył z aramejskiego wiele ksiąg ST. Nazwa pochodzi od faktu, iż wersja ta (versio wulgata) była powszechna w Kościele katolickim.
3. Biblia brzeska 9 radziwiłłowska) - polski przekład kalwiński wydany w 1563 r. nakładem Mikołaja Radziwiłła Czarnego.
4. Biblia Budnego - polski przekład ariański dokonany w latach 1570-72 przez Szymona Budnego, wydany w Nieświeżu nakładem Kawieczyńskich
5. Biblia Cyryla i Metodego - przełożona w IX w. przez Cyryla na utworzony przez Cyryla i Metodego język staro-cerkiewno-słowiański.
6. Biblia Gutenberga - zwana 42-wierszową, wydana przez Johana Gutenberga w l. 1454/55, jedyny egzemplarz w Polsce znajduje się w Muzeum Archidiecezjalnym w Pelplinie.
7. Biblia
króla Jakuba - przekład angielski dokonany w l. 1604-11 przez grupę uczonych na zlecenie króla Jakuba I. Jest tekstem obowiązującym dla wszystkich sekt protestanckich w Anglii.
8. Biblia gdańska - przekład polski z 1632 r., jest to nowsza edycja biblii brzeskiej. Choć wydana z błędami, stanowi kanoniczny tekst protestancki. Dedykowana Kazimierzowi Radziwiłłowi.
9. Biblia królowej Zofii (szaroszpatacka) - najważniejszy zabytek jeż. polskiego XV w., przekład ST z jęz. czeskiego dokonany dla 4. żony Władysława Jagiełły w 1454 r. przez kilku tłumaczy, na zlecenie królowej - wdowy.
10. Biblia Leopolity - wydana w 1561 r. na zlecenie M. i S. Szaffenbergów, pierwszy drukowany katolicki przekład J. Leopolity, oparty na niezachowanych średniowiecznych przekładach Wulgaty, przystosowany do jęz. polskiego XVI w.
11. Biblia Lutra - najważniejszy nowożytny przekład Biblii, tłumaczenie z hebrajskiego i greckiego na niemiecki. Wydana w 1534 r. - roku postania niemieckiego języka narodowego i literatury niemieckiej.
12. Biblia pauperum - biblia obrazkowa, książka dewocyjna z objaśnieniami po łacinie, służyła w średniowieczu analfabetom jako namiastka lektury Pisma św.
13. Biblia Seklucjana - polski przekład luterański Nowego Testamentu Stanisława Murzynowskiego, wydana w 1552 r. w Królewcu, nakładem Jana Selkucjana.
14. Biblia Wiklifa - dwa przekłady Wulgaty na jęz. angielski (pierwszy z 1380 r., drugi o kilka lat późniejszy).
15. Biblia Wujka - przekład jezuity Jakuba Wujka (1593 - ST, 1599 - całość), napisana żywym do dziś renesansowym językiem polskim.
16. Nowy testament - ariańskie przekłady Jana Kiszki i Marcina Czechowica - 1574 i 1577 r.
17. Biblia tysiąclecia - przekład polski Biblii z języków hebrajskiego i aramejskiego z okazji 1000-lecia chrztu Polski, dokonany przez benedyktynów z Tyńca
mimesis - druga obok katharsis funkcja dramatu greckiego, polegająca na naśladowaniu przez sztukę dramatyczną rzeczywistości
archetyp - pradawne, niezmienne wyobrażenie tkwiące w świadomości zbiorowej każdej społeczności
monoteizm -
wiara w
jednego boga
politeizm - wielobóstwo, wiara w wielu bogów
kosmogonia - teoria próbująca wyjaśnić pochodzenie wszechświata
retoryka - sztuka pięknego przemawiania, krasomówstwo, szczególnie kultywowana w starożytnej Grecji i Rzymie
dytyramb - uroczysta pieśń pochwalna na cześć Dionizosa, śpiewana przez chór z towarzyszeniem aulosu podczas Dionizji, z niej wywodzi się tragedia grecka.
katharsis - funkcja tragedii greckiej polegająca na oddziaływaniu na przeżycia osobiste widza i wywołaniu u niego swoistego oczyszczenia
proskenion - część sceny wysunięta przed kurtynę, w antycznym teatrze miejsce, na którym grali aktorzy
skene - w teatrze greckim budynek umieszczony za sceną, najczęściej stylizowany był na grecki pałac z kolumnami, miał zwykle troje drzwi, z których wychodzili aktorzy.
orchestra - miejsce chóru w teatrze greckim,
parodos - pieśń chóru wchodzącego na orkiestrę
exodos - pieśń chóru schodzącego z orchestry
stasimon - pieśń chóru stojącego w miejscu, następująca po epejsodionie
epejsodion - dialog aktorów lub rozmowa aktora z chórem (max. 5 w sztuce)
heros - grecki bohater mitów będący pół bogiem, pół-człowiekiem
epikureizm - ateistyczna i materialistyczna doktryna Epikura, głosząca pochwałę dóbr doczesnych i szczęście człowieka jako główny cel. Utożsamiana z unikaniem cierpienia, czyniąca człowieka odpowiedzialnym za swoje szczęście.
stoicyzm - filozofia zapoczątkowana przez Zenona z Kition, uznająca jedynie materię i poznanie rozumowe oraz stawiająca cnotę na pierwszym miejscu jako najwyższe dobro. Życie cnotliwe to życie zgodne z naturą i unikanie namiętności, kierowanie się jedynie rozumem, uniezależnienie się od zewnętrznych okoliczności, wyrzeczenie się dóbr przemijających. Cechami charakterystycznymi stoicyzmu są surowa powaga, trzeźwość, rygoryzm, niemniej jest to filozofia optymistyczna , głosząca wiarę w człowieka i w możliwość osiągnięcia szczęścia.
anakreontyk - lekki i pogodny wiersz o tematyce miłosnej albo biesiadnej, opiewający radość beztroskiego życia, sztuki, wina; nazwa pochodzi od poety Anakreonta z Teos (VI w. p.n.e.)
tyrteizm - poezja tyrtejska - nazwa wywodząca się od greckiego poety Tyrtaiosa, oznaczająca poezję patriotyczną, nawołującą do walki o wyzwolenie lub niepodległość
Więcej recenzji na temat Pojęcia związane z epoką