"Lalka" jest to powieść dojrzałego realizmu - ze względu na
skomplikowany obraz przedstawionego świata i jego wieloznaczną
koncepcję, kształtuje odmiennie niż dotąd rodzaj fabuły. Konwencjom
tradycyjnego romansu, uproszczonym charakterystykom postaci i tła
przeciwstawiona jest rozległa epickość, wielowątkowość oraz głębsze
związki między psychologicznym wnętrzem postaci a jej decyzjami i
działaniem. Nowego sensu nabiera sposób przedstawienia tła społecznego.
W powieści realistycznej przestają istnieć jednoznaczne powiązania
pomiędzy rolą społeczną a przekonaniami postaci. Autorzy powieści dążą
z reguły do skomplikowania tych zależności i - co ważne - do
uwypuklenia różnic pokoleniowych. Mogą one stanowić główną siłę
motoryczną akcji. Realiści jak sama nazwa wskazuje zobaczyli, że
optymistyczne założenia pozytywistyczne nie zdają egzaminu. Powoduje to
pesymizm odbijający się w utworach. "Lalka" jest powieścią
realistyczną, przez samo to, że nie jest powieścią tendencyjną. Nie
pokazuje nam ona jasno do czego mamy dążyć i co jest dobre. Wprost
przeciwnie, utwór ten jest wielkim pytaniem o przyszłość, nic tam nie
jest do końca jasne, wszystko jest w mniejszym lub większym stopniu
skomplikowane. Jak ulał "Lalka" pasuje do określenia powieść
realistyczna i to realistyczna krytycznie, rozprawiająca się z hasłami
epoki.
"Lalka" to powieść tendencyjna, służąca wskazywaniu właściwych postaw
społecznych. Podstawowym typem postaci był działacz, realizujący
program pozytywistyczny. Wykształcony, umiejący się liczyć z realiami,
gotowy poświęcać własną aktywność przemienianiu rzeczywistości
społecznej, bohater ten realizował się przede wszystkim w pracy, która
stawała się podstawowym miernikiem wartości człowieka. Julian Ochocki,
fanatyk nauki, przekonany, że dzięki niej może przewartościować świat i
wielu innych działaczy, lekarzy, nauczycieli, składało się na formułę
bohatera, który własne pasje potrafił łączyć z użytecznością społeczną.
Początkowo zakładano, że realizacja własnych, byle słusznych dążeń
prowadzić będzie do osiągnięcia celów społecznych. Szybko dorabiający
się Wokulski zyskiwał przecież ogromne możliwości pomocy innym. Zgodnie
z formułą utylitaryzmu sukcesy jednostkowe składać się miały bowiem na
postęp społeczny.
Dla wyeksponowania bohatera wzorcowego, przeciwstawiano mu postacie
skrajnie negatywne, kompromitujące postawy społecznie szkodliwe.
W powieści tej ukazane są wszystkie klasy społeczne ówczesnej Polski:
- arystokracja:
Izabela Łęcka, Tomasz Łęcki, baronowa i baron
Krzeszowski, prezesowa Zasławska, Starski, Ochocki, pani Wąsowska.
- mieszczaństwo:
Stanisław Wokulski, Ignacy Rzecki, Klejn, Marczewski, Lisiecki, Mincel, Szlangbaum, Szuman.
- zdeklasowana szlachta: Wirski i ojciec Wokulskiego.
- proletariat: Marianna, Węgiełek, Wysocki.
Arystokracja w powieści ogólnie jest oceniana negatywnie. Jest
pozbawiona jakichkolwiek uczuć patriotycznych. Uważa, że jest stworzona
do używania życia, do zapewniania sobie wszelkich przyjemności. Inni są
od tego żeby pracować i dawać im pieniądze. Wszelkich ludzi pracy
arystokraci traktują jak gorszą rasę. Wyraźnie widać to na przykładzie
Izabeli Żydzi są pracowici, systematyczni i oszczędni. Pieniądze wydają
mądrze z myślą o przyszłości. Niemcy także są podobnie jak żydzi
pracowici i systematyczni. Nie trwonią pieniędzy na próżno.
Przedstawicielem jest Mincel, właściciel sklepu, który bardzo dobrze
prosperuje. Świadczy to o jego mądrości i pracowitości. Ci ludzie są
oceniani pozytywnie przez Prusa.
Mieszczaństwo polskie natomiast jest oceniane bardzo źle. Klejn,
Lisiecki, Marczewski zachowują się tak samo jak arystokraci. Wszystkie
pieniądze wydają na zabawy, nie myślą o przyszłości. Swoją pracę
traktują nieodpowiedzialnie. Z taką postawą są zupełnie bezużyteczni
dla kraju.
Jedynie Wokulski jest inny. On zajął się handlem i stara się w to
wciągnąć jak najwięcej ludzi, szczególnie Polaków. Robi to z myślą o
przyszłości kraju (praca organiczna). Pomaga także biednym wydobyć się
z dołka.
Istnieje także zdeklasowana szlachta polska, która nie może się
przystosować do popowstaniowej rzeczywistości, tym samym nie
przyczyniają się do rozwoju kraju.
Ostatnią klasą jest biedota miejska. Będąc w skrajnej nędzy nie potrafi
wydobyć się na powierzchnie. Musi im ktoś pomóc i oni muszą też chcieć
pracować. Nie wolno pogodzić się ze swoim losem. Wokulski pomógł
Mariannie, Wysockiemu, Węgiełkowi i ci pracują dla dobra swojego i
kraju.