Nazwa romantyzm pochodzi od przymiotnika „romantyczny”, którym w XVIII w. określano motywy kojarzone ze średniowieczną
powieścią awanturniczo – miłosną, zawierającą elementy fantastyki, cudowności, odwołująca się do wyobrażeń czytelnika.
Przyczynami historycznymi, dzięki którym zaczęła się kształtować nowa epoka były:
- wielka rewolucja francuska – przełom w dziejach Europy, obalono monarchię absolutną i dzięki temu narodziła się republika;
- działalność Napoleona – symbol nowych czasów. Napoleon reprezentuje jednostkę wybitna. Dowiódł, że jednostka może mieć wpływ na dzieje świata. Dzięki kampanii napoleońskiej popularyzowano hasła wielkiej rewolucji francuskiej: wolność, równość, braterstwo.
- budzenie się świadomości narodowej, dążenia niepodległościowe.
Romantyzm w Polsce
Wiek XIX w Polsce upłynął pod znakiem walki o odzyskanie niepodległości. Decydujące znaczenie dla świadomości Polaków miał ostatni rozbiór Polski (1795). Przeciwko lojalistycznej postawie wystąpili w latach 20 urodzenie w niewoli młodzi poeci (A. Mickiewicz, A. Malczewski, B. Zaleski). Nowy rozdział w dziejach romantyzmu otwiera powstanie listopadowe. A Mickiewicz i Słowacki musieli opuścić kraj.
Cechy typowe dla romantyzmu
Uczuciem towarzyszącym utworom w tej epoce jest niepewność jutra, ciągła zmiana wartości. Wyraz niepewności ludzi romantyzmu wynika z sytuacji historycznej. Romantyzm jako epokę w dziejach kultury cechuje widzenie teraźniejszości w perspektywie historycznej. Dominuję pytania o tajemnicę ludzkiej egzystencji.
Romantyzm cechuje się również religijnością, powrotem do uczuć i namiętności, poetycznością, umiłowaniem wolności a także indywidualizmem. Możemy zaobserwować wyraźne zafascynowanie średniowieczem.
Pojęcia, które koniecznie trzeba zapamiętać to:
gotycyzm- artystyczne wyobrażenie makabry, niesamowitości dawnej scenerii;
walterskotyzm – sposób pisania nawiązujący do rycerskich zwyczajów (W. Scott uchodzi za twórcę poezji historycznej);
historyzm – sięganie do przeszłości historycznej, która tworzy tło wydarzeń;
orientalizm – zafascynowanie kulturą wschodu, a w szczególności językiem, przyrodą, obyczajowością („Sonety krymskie” A. Mickiewicz)
synkretyzm – łączenie sztuk, mieszanie gatunków i rodzajów literackich, jest zaprzeczeniem klasycznych reguł.