Stefan Żeromski (ur. 14
października 1864
w Strawczynie
koło Kielc,
zm. 20 listopada
1925 w Warszawie)
– polski prozaik, publicysta, dramaturg, nazwany "sumieniem polskiej
literatury". Pseudonimy: Maurycy Zych, Józef Katerla i Stefan Iksmoreż.
Pochodził ze zubożałej rodziny szlacheckiej herbu Jelita. Wychował się w Ciekotach
w Górach Świętokrzyskich. Jego ojciec Wincenty Żeromski wspierał
Polaków walczących w powstaniu styczniowym. Jednak po upadku
powstania na skutek represji rosyjskich ojciec utracił majątek i aby utrzymać
rodzinę
został dzierżawcą folwarków. W
roku 1873 dziewięcioletni
Stefan trafił na rok do szkoły początkowej w Psarach.
W 1874
roku rozpoczął naukę w kieleckim Miejskim Gimnazjum, które ukończył w 1886 roku bez uzyskania
matury z powodu matematyki. Rozpoczęte w tym
samym roku studia w Instytucie
Weterynarii w Warszawie (uczelnia nie wymagała matury) musiał przerwać z
powodów finansowych. Następnie w 1889 zaczął pracować
jako guwerner
w domach ziemiańskich m.in. w Nałęczowie.
Debiutował jako nowelista na łamach Tygodnika Powszechnego w 1889 roku. W 1892 przebywał krótko w Zurychu, Wiedniu,
Pradze
i Krakowie.
Jesienią tego roku ożenił się z Oktawią z Radziwiłłowiczów Rodkiewiczową, którą
poznał w Nałęczowie. Również w tym samym roku wyjechał z żoną i jej córeczką z
pierwszego małżeństwa do Szwajcarii, gdzie pracował jako bibliotekarz w Muzeum Narodowym Polskim w Raperswilu.
Tam powstawały m.in. Syzyfowe prace. W Szwajcarii zetknął się z
m.in. z Gabrielem Narutowiczem, Edwardem
Abramowskim. W latach 1895 i 1898
ukazały się zbiory opowiadań Żeromskiego.
Po powrocie do kraju w 1897 pracował jako pomocnik bibliotekarza w Bibliotece
Ordynacji Zamojskiej w Warszawie aż do roku 1904. Również w tym samym
roku, tj. roku powrotu ze Szwajcarii, ukazały się Syzyfowe prace. W 1899 roku Żeromskiemu
urodził się syn Adam i ukazali Ludzie
bezdomni. W 1904 wyszła
powieść Popioły, której sukces
wydawniczy pozwolił przenieść się rodzinie Żeromskiego prawie na rok do Zakopanego.
Dopiero
od 1904
roku mógł poświęcić się pracy pisarskiej. Od 1905 roku działał w
organizacjach demokratycznych i socjalistycznych.
Był inicjatorem założenia Uniwersytetu Ludowego, organizował kursy
dokształcające dla uczniów szkoły rzemieślniczej, w domu Żeromskich prowadzono
ochronkę i tajną szkołę. W 1909 wyjechał z rodziną do Paryża,
w którym mieszkali trzy lata. Po powrocie do kraju osiedlił się w Zakopanem. W 1913 założył nową rodzinę
z malarką Anną Zawadzką. Owocem tego związku była córka Monika.
Po wybuchu I wojny światowej zgłosił się do Legionów Polskich, jednak nigdy nie brał
udziału w walkach. Wrócił do Zakopanego i działał w pracach Naczelnego Komitetu Zakopiańskiego. Był
prezydentem Rzeczypospolitej Zakopiańskiej. W 1918 w wyniku choroby
zmarł syn Żeromskiego – Adam.
W wolnej Polsce Żeromski zamieszkał w Warszawie, gdzie brał znaczący udział
w życiu literackim. Brał udział w akcji propagandowej na Powiślu celem
przyłączenia tych terenów do Polski, między innymi w Iławie,
Suszu, Prabutach, Kwidzynie, Grudziądzu i wielu innych miejscowościach Warmii,
Mazur i powiatów nadwiślańskich. Był inicjatorem powstania projektu Akademii
Literatury, Straży Piśmiennictwa Polskiego a w 1922 został założycielem i
pierwszym prezesem polskiego oddziału PEN Clubu.
W latach dwudziestych osiedlił się w Konstancinie-Jeziornie pod Warszawą, a później
mieszkał na Zamku Królewskim w Warszawie. W 1922 ukazała się powieść Wiatr od morza, za
którą otrzymał państwową nagrodę literacką, a w 1924 powieść Przedwiośnie.
Żeromski zmarł w 1925
i został pochowany na Cmentarzu Ewangelicko-Reformowanym w
Warszawie. W 1928
otwarto w Nałęczowie poświęcone pisarzowi muzeum.
Więcej recenzji na temat Stefan Żeromski