Henryk Sienkiewicz rozczytywał się w łacińskich utworach starożytnych,
szczególnie Tacyta. Odbył wiele podróży do Rzymu,
zwiedzał zabytki,
wędrował po katakumbach. r0;Quo Vadisr1; jest urzeczywistnieniem
zamysłów, jakie w tamtym czasie zrodziły się w umyśle pisarza. Była to
chęć ukazania w utworze dwóch światów: starożytnego - pogańskiego i
nowego - chrześcijańskiego. Pierwszego, w chwili gdy nadciąga już
zmierzch jego wielkości, a drugiego w początkach jego istnienia, w
okresie prześladowania pierwszych
chrześcijan za czasów Nerona.
Zamierzeniem pisarza było także pokazanie siły tego świata, która to
siła, jego zdaniem, odegrała decydującą rolę w historii Rzymu i
ludzkości, oraz zwycięstwo chrześcijańskiego ducha nad potęgą
pogańskiego Rzymu. Co bardzo istotne, Sienkiewicz poszukiwał niejako
przy okazji analogii między prześladowaniem chrześcijan przez Nerona, a
prześladowaniem Polaków pod zaborami. Powieść, drukowana początkowo w
odcinkach w dwóch czasopismach (r0;Gazeta Polskar1;, r0;Dziennik
Poznańskir1;), szybko rozeszła się po całym świecie, tłumaczona na
wiele języków. Wszędzie zdobywała ogromne powodzenie i przyniosła
pisarzowi sławę nie tylko w kraju, ale na obu półkulach - w 1905 roku
Sienkiewicz otrzymał za nią nagrodę Nobla. r0;Quo Vadisr1; stała się
jedną z pierwszych
powieści polskich, które weszły w skład arcydzieł
literatury światowej. Doczekała się niezliczonych przeróbek
teatralnych, operowych, baletowych i filmowych oraz stała się
inspiracją malarską.
Tło historyczne powieści
W powieści ukazane są czasy starożytnego Rzymu za panowania Nerona z
okresu prześladowania pierwszych chrześcijan. Neron (Nero Claudius
Caesar, 37-68) był cesarzem rzymskim w latach 54-68, objął władzę mając
zaledwie 17 lat. Akcja powieści toczy się w latach 63-66, zaś epilog
(śmierć Nerona) przypada na rok 68.
Sam Sienkiewicz nazywa utwór powieścią historyczną, a okres panowania
Nerona traktuje jako epokę upadku cywilizacji rzymskiej. Postacie
historyczne występujące w powieści to: Neron, Seneka, Tigellin,
Petroniusz, Poppea oraz apostołowie Piotr i Paweł. Głównymi
wydarzeniami historycznymi są: pożar Rzymu i męczeństwo chrześcijan.
Kompozycja utworu
Powieść r0;Quo Vadisr1; stanowi w dużym stopniu analogię do
r0;Trylogiir1;. Ma to związek z występowaniem dwóch wątków -
historycznego i romansowego, połączonych i przeplatających się ze sobą.
Mamy tu do czynienia z tradycyjnym wątkiem romansowym z przeszkodami
(m.in. z powodu usposobienia bohatera, jego gwałtowności - jak u
Kmicica), nagłymi, niespodziewanymi niebezpieczeństwami, cudownymi
ocaleniami, szczęśliwym zakończeniem, a także przemianą wewnętrzną
bohatera (podobnie jak u Kmicica).
Główne wydarzenia w utworze
· przybycie Winicjusza z Armenii do Rzymu,
· Ligia na dworze cezara,
· uprowadzenie Ligii przez Ursusa i chrześcijan,
· poszukiwanie Ligii, spotkanie Chilona z Glaukiem,
· zgromadzenie chrześcijan, śmierć Krotona,
· wewnętrzna przemiana Winicjusza,
· r0;pływająca ucztar1; Nerona,
· pożar Rzymu, oskarżenie chrześcijan, uwięzienie Ligii,
· straszne sceny cyrkowe i r0;pochodnier1; Nerona, śmierć Chilona,
· walka Ursusa z turem, ocalenie Ligii,
· śmierć Petroniusza,
· śmierć Nerona (epilog).
Obraz dwóch światów w powieści - upadającego pogańskiego Rzymu i
rodzącego się chrześcijaństwa Starożytny świat pogański to potęga
rządząca i wszechmocna, zadziwiająca ludzkość wspaniałością swojej
kultury, bogactwem form życia i myśli filozoficznej. Stworzył on trwałe
pomniki architektury, literatury, filozofii i prawa. Z jednej strony
był to świat przepychu i bogactwa, poczucia piękna, radości i
różnorodności życia, a z drugiej świat niewolnictwa, wyzysku, wojen,
rzezi i okrutnych, despotycznych rządów. Jego reprezentanci w powieści
to:
Neron, Petroniusz, Chilon, Tigellin, Poppea oraz Winicjusz (do czasu).
Ten schyłkowy, zbliżający się do zagłady, odchodzący w przeszłość świat
przepojony był zmysłowością, cynizmem, rozwiązłością, rozpustą,
okrucieństwem, nikczemnością, a także sceptycyzmem, materialistycznym
widzeniem świata i chęcią użycia przy braku jakichkolwiek ideałów i
skrupułów. Przyczyn jego klęski Sienkiewicz nie ukazuje w pełni.
Poprzestaje na odtworzeniu życia obyczajowego, a źródeł upadku
doszukuje się wyłącznie w sferze moralności najwyższych warstw
społecznych. Świat chrześcijański natomiast reprezentują w utworze:
Ursus, Pomponia Grecyna, Ligia, Glaukus, apostołowie Piotr i Paweł oraz
rzesze chrześcijan. Chrześcijaństwo - religia głosząca miłość,
braterstwo i równość wszystkich ludzi jako dzieci jednego Boga,
przeznaczonych do wiecznego życia - pojawia się w I w n.e. w wyniku
działalności Jezusa Chrystusa i apostołów. Sienkiewicz podkreśla potęgę
wiary chrześcijańskiej (r0;Ta nauka ogarnia świat i ona jedna może go
odrodzićr1;).
Chrześcijaństwo obejmowało coraz szersze kręgi. Za czasów Nerona są
tysiące chrześcijan w Rzymie, w Grecji, w Azji Mniejszej. r0;Ci ludzie
nie tylko czuli swego Boga, ale go z całej duszy kochali, tego zaś
Winicjusz nie widział dotąd w żadnej ziemi, w żadnych obrzędach, w
żadnej świątynir1;. Chcąc uniknąć prześladowań chrześcijanie modlili
się w ukryciu, zbierając się w opustoszałych miejscach za miastem.