Dziady cz. III składają się z dziewięciu scen, z których każda ma
odrębną tematykę. Akcja dzieła trwa ponad rok, lecz
pomiędzy
poszczególnymi scenami są wyraźne odstępy czasowe.
Rozpoczyna się 1 listopada 1823 roku w celi więziennej Konrada.
Miejscem akcji jest klasztor Bazylianów w Wilnie przy ulicy
Ostrobramskiej, zmieniony na więzienie stanowe. Scena pierwsza dramatu
rozgrywa się w Wigilię Bożego Narodzenia w celi Konrada.
Scena druga – Wielka Improwizacja – kończy się w pierwszy dzień Bożego
Narodzenia –
słychać pieśni bożonarodzeniowe w pobliskim kościele. W tym samym dniu rozgrywa się scena trzecia.
Akcja sceny czwartej rozgrywa się w domku wiejskim pod Lwowem, gdzie
mieszka z rodzicami Ewa. Jest wówczas wiosna, ponieważ dziewczyna
zbierała w ogrodzie kwiaty. Scena piąta rozgrywa się w
celi Księdza Piotra, w okresie świąt Wielkiej Nocy – po widzeniu
bernardyna słychać pieśń wielkanocną. Scena szósta dzieje się w
sypialni Senatora, nocą. Scena siódma przenosi akcję dramatu do
Warszawy, do salonu, w którym odbywa się spotkanie towarzyskie elity. Akcja sceny ósmej rozgrywa się w apartamentach Senatora w Wilnie, około godziny piątej, wiosną. Scena dziewiąta rozgrywa się w noc zaduszną na cmentarzu w pobliżu kaplicy.
Akcja scen dramatycznych rozgrywa się najczęściej w nocy. Wyjątkiem są dwie sceny: siódma i ósma, których akcja toczy się w dzień. Są to jedyne realistyczne sceny w dramacie, bez udziału świata nadprzyrodzonego.
W dziele można wyróżnić następujące wątki:
1) patriotyczno – martyrologiczny – związany z walką o zachowanie
narodowości i poglądami Polaków, którzy nie potrafili pogodzić się z
utratą ojczyzny oraz z prześladowaniami studentów i uczniów.
2) mesjanistyczny – porównanie dziejów Polski do życia i męki
Chrystusa. Według takiego przekonania Polska po latach udręki, miała
odrodzić się jako naród wybrany.
3) społeczny – w dramacie przedstawiony jest podział społeczeństwa
polskiego po rozbiorach oraz obraz społeczeństwa rosyjskiego.
4) buntu jednostki – Konrad, główny bohater utworu, buntuje się
przeciwko cierpieniu ojczyzny. Później, w porywie gniewu, przeciwko
Bogu, od którego żąda władzy nad ludźmi.