Burzliwe dzieje Polski między początkiem obrad Sejmu a trzecim rozbiorem stały się inspiracją dla wielu twórców literackich. Utwory, powstałe w tym okresie, głosiły hasła reform, wyjaśniały je lub nawoływały do ich realizacji. Miały one ogromny wpływ na nastroje społeczeństwa i odegrały dużą rolę w procesie naprawy Rzeczypospolitej.
Okres Pozytywizmu – jego specyfika społeczno-polityczna kształtuje społeczne funkcje literatury w odmiennych formach literackiego przekazu. Dydaktyzm oświeceniowy wyrażający się przede wszystkim w żywiole satyry – w Pozytywizmie nabiera kształtu postulatywnej ilustracyjności. Tworzyła się literatura tendencyjna, realizująca się przede wszystkim w epickich formach literackich. Prezentowały one w sposób obiektywny i wielostronny obraz
rzeczywistości, odtwarzały szeroko konkretny kontekst ludzkiej egzystencji, kreowały nowy obraz bohatera – człowieka pracy, społecznika, zwolennika idei postępu. Realistyczny obraz rzeczywistości społecznej i działający w niej bohater tworzyli literaturę pełniącą funkcję zgodnie z założeniami utylitaryzmu i pragmatyzmu.
Najwcześniej ten realistyczny kierunek ujawnił się w powieści Elizy Orzeszkowej „Nad Niemnem". Stanowi ona wielostronne odtworzenie życia całej warstwy szlacheckiej od arystokratycznych wierzchołków poprzez ziemiański dwór aż do chłopskiej szlachty zaściankowej. Na tle rozległego obrazu społeczeństwa pojawia się powstanie styczniowe jako jeden z motywów powieści, a leśna mogiła powstańcza przypomina o okresie zbratania różnych warstw
społecznych. Przeciwieństwem tego jest ukazany w powieści konflikt dworu i zaścianka wynikający z różnic ekonomicznych i społecznych.
Bohaterowie powieści reprezentują postawy typowe dla pokolenia tego czasu. Najwyższe wartości prezentuje Jan Bohatyrowicz. Jego heroiczny kult pracy, głębokie przywiązanie do ziemi, nieposzlakowana moralność i patriotyzm czynią z niego wzór pozytywistycznego bohatera. Orzeszkowa dokonuje również krytycznej oceny wad arystokracji i ziemiaństwa w postaci Różyca i Kirły, Emilii Korczyńskiej czy jej córki Leonii. Symbolicznym powrotem do tradycji i solidaryzmu klas społecznych jest spełniona miłość młodych Jana i Justyny. Powieść Orzeszkowej realizuje i poszerza projekcję pozytywistycznego programu i jego haseł jak praca organiczna i pracy u podstaw.
Realistyczny obraz społecznej krzywdy z pełną ekspresją ujawnił się w twórczości Marii Konopnickiej. W utworze „Wolny najmita", autorka wyraża uczucia goryczy, sarkazmu i ironii oraz formułuje oskarżenie przeciwko stosunkom społecznym. Dominuje w nim rozważanie autorki wczuwającej się głęboko w cierpienie człowieka samotnego, który musi porzucić ojcowiznę. Podobnie w wierszu „Jaś nie doczekał" ukazuje los robotnika, któremu umiera jedyny syn. Utwór stanowi oskarżenie społeczeństwa, nieczułego na krzywdę ludu. Poprzez przedstawienie obrazu nędzy społecznej Konopnicka pragnie zaapelować do ludzi światłych i ludzi dobrej woli.
Twórczość Bolesława Prusa wyznaczała z kolei drogi rozwojowe jednego z nurtów literatury
polskiej – realizmu, wrażliwego na krzywdę społeczną, inspirującego społeczne poczynania. Wyjątkową ostrość konfliktów społecznych znajdziemy w jego nowelach „Powracająca fala", „Kamizelka", „Antek".
Krzywda robotnika, krzywda utalentowanego dziecka, krzywda ludzka w ogóle – to główny krąg zainteresowania pisarza. Prus to także twórca „Lalki" powieści stanowiącej najwybitniejsze dzieło realizmu krytycznego. „Lalka", pokazując trzy pokolenia polskich idealistów, którzy nie znaleźli dla siebie miejsca we współczesnym świecie, stworzyła podstawy do upominania się o taki świat, w którym idee owych pokoleń mogłyby być realizowane. Jest to powieść o konsekwencji niewoli i wywołanej nią degeneracji narodu. „Lalka" jest najgłębszym intelektualnie utworem polskiej prozy pozytywistycznej.
Tymczasem twórczość Henryka Sienkiewicza jest
świadectwem przekonań pisarza o doniosłości literatury w życiu narodowym. Jego mistrzowska proza epicka porusza wielokrotnie aktualną problematykę pozytywistyczną. Z krytycznym realizmem ukazuje życie wsi pouwłaszczeniowej w „Szkicach węglem", sytuację chłopa zmuszonego do służby w armii zaborczej w „Bartku zwycięzcy", dramat emigracji polskiej w noweli „Za chlebem" czy też sprawę wychowania dziecka w „Janku Muzykancie". Nowelistyka Sienkiewicza jest świadectwem żywego reagowania na sprawy aktualne, a tym samym spełnia swą funkcję literackiego społecznego przekazu. Historia i tradycja – jako zasadniczy składnik narodowej świadomości stały się dla Sienkiewicza głównym motywem podjęcia tych tematów na kartach jego najznakomitszych powieści historycznych. Motyw narodowy wiązał się ściśle z nowym nurtem społecznym i nowymi tendencjami zarysowującymi się w literaturze. Wiek XVIII stał się uprzywilejowanym tematem literackim między innymi dlatego, że poza przesłankami późniejszego upadku Rzeczypospolitej był świadectwem najgłębszego patriotyzmu. Tak powstała „Trylogia" – obraz Polski w momencie zagrożenia politycznego i narodowego, z którego to podniosła się dzięki siłom własnego narodu. „Trylogia" dawała czytelnikom polskim „pokrzepienie serc", artystyczną lekcję patriotyzmu, niosła wiarę w wartość ludzkiego bohaterstwa.
Literatura Pozytywizmu i Oświecenia wypełniała ściśle swe podstawowe funkcje społeczne. W XVIII w. w ścisły sposób wiązała się z ówczesną sytuacją polityczną i społeczną, współdziałała w dziele naprawy Rzeczypospolitej, tworzyła trwałe podłoże, na którym rozwijały się dążenia polskiej demokracji. Pozostawiła po sobie dzieła o wielkiej randze artystycznej a postępowość, nawet rewolucyjność idei przez nią stworzonych ma walory postępowe i jest do dziś „szkołą wychowania obywatelskiego", świadectwem rozumnej, prawdziwie pojętej i „świętej miłości kochanej ojczyzny". Twórczość literacka Pozytywizmu, tworząca realistyczną wizję człowieka tego czasu i rzeczywistości społeczno-historycznej wnosi istotne elementy poznawcze i wychowawcze dla współczesnego odbiorcy. Szczególną jej wartością jest tworzenie koncepcji modelu życia jednostki w społeczeństwie, analizie działań twórczych i zaangażowanych, ujmowanie człowieka w kontekście zbiorowości i wzajemnym uzależnieniu, postulowanie wartości istotnych w życiu człowieka i społeczeństwa. Literatura pyta, rodzi wątpliwości, pobudza do refleksji – „Co w moim życiu rzeczą główną i jakie wartości kształtują ludzką społeczność.