Literatura oświecenia przepojona patriotyzmem, humanitaryzmem i krytycyzmem wydala na świat wybitnych pisarzy, działaczy politycznych i uczonych. Próby reform kraju podejmowane były już w XVIII wieku. Grożące Polsce wewnętrzne niebezpieczeństwa zauważył
Stanisław Leszczyński. W „Głosie wolność ubezpieczającym" wzywał do przeprowadzenia reform, zwłaszcza do wzmocnienia władzy administracyjnej i poprawy doli chłopa. U jego boku działał Stanisław Konarski. Jego dzieło „O skutecznym rad sposobie" wiele zaważyło na praktycznym ograniczaniu największych wad ustrojowych Polski, szczególnie „liberum veto".
Najwybitniejszym przedstawicielem literatury polskiego oświecenia był Ignacy Krasicki, który służył całą swą twórczością dziełu stanisławowskiej
reformy. Uważał on literaturę za bardzo ważne narzędzie wychowania. Jego dydaktyzm najwyraźniej ukazuje się w bajkach. Można je uważać za bolesną satyrę na społeczeństwo i widzieć w nich jednocześnie wyraz refleksji poety nad skomplikowanym układem stosunków międzyludzkich.
W bajce „Lew i zwierzęta" ukazuje, jak despotyczny władca zachowuje tylko formy praworządności, w istocie jednak jest okrutny i bezwzględny. Brak równego traktowania społeczeństwa i wyzysk chłopa ukazuje w bajkach „Wino i woda" i „Chleb i szabla". Natomiast głosem w sprawie obrony
narodowej jest bajka „Ptaszki w klatce".
Koncepcja literatury jako narzędzia społecznej edukacji ujawnia się również w satyrach Ignacego Krasickiego. Rozprawiają się one przede wszystkim z przejawami zepsucia wielkomiejskiego, marnotrawstwem, pijaństwem, lenistwem i cudzoziemszczyzną. Należą do nich „Żona modna", „Pijaństwo". Głupotę polskiej
szlachty tępi w
politycznej satyrze „Do króla". Pokazuje w niej bezmyślność i zdemoralizowanie szlachty otaczającej króla. Nawet duchowieństwo, którego był przedstawicielem nie ominęło ostrza krytyki, zgodnie z dewizą:
„Szanujmy mądrych, przykładnych, chwalebnych
śmiejmy się z głupich, choć i przewielebnych".
W „Monachomachii" i „Antymonachomachii" zjadliwa i pełna ironii satyra Krasickiego wytyka ostro duchownym zepsucie obyczajów i życie niegodne ich stanu. Natomiast w „Mikołaja Doświadczyńskiego przypadkach" zajmuje się programem wychowania młodzieży i wadami szlachty. W wizji „idealnego społeczeństwa" Krasickiego największą rolę odgrywają wartości oparte na prawdzie, rozumie i autentycznej moralności. Obywatelski glos poety poprzez krytykę społeczeństwa, a głównie szlachty stanowi ostrzeżenie dla współczesnych przed upadkiem moralnym społeczeństwa polskiego. Krytykę ujmował w formę żartu i satyry, gdyż uważał, że:
„I śmiech niekiedy może być nauką, / kiedy się z przywar – nie z ludzi natrząsa".
W kręgu działalności reformatorskiej do roli pisarza politycznego dojrzewał Stanisław Staszic. W swoich dwóch dziełach „Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego" i „Przestrogi dla Polski" obejmuje reformy państwowe i społeczne zawiązane z Sejmem Wielkim. Odwoływał się do prawa naturalnego, do ideałów wolności i równości człowieka. W związku ze swym nowatorskim światopoglądem Staszic przeszedł do historii kultury narodowej jako jeden z najszlachetniejszych patriotów i działaczy na polu reform społeczno-politycznych.
Drugim, obok Staszica, wybitnym pisarzem politycznym obozu postępu i reformy był Hugo Kołłątaj. Jego dzieło „Do Stanisława Małachowskiego...anonima listów kilka" stanowi projekt stałości reform. Porusza w nim problemy ustroju i władz państwowych oraz sprawę chłopską i mieszczańską.
Obywatelską troskę o losy Rzeczypospolitej zawarł w pierwszej komedii politycznej Julian Ursyn Niemcewicz w „Powrocie posła". Ośmieszył w niej zacofaną i samolubną szlachtę polską, która prywatę stawiała ponad interes państwowy. On to bowiem jest wartością nadrzędną, bo „dom zawsze winien ustępować krajowi". Autor wskazuje w utworze na potrzebę nowych reform – jako konieczny warunek tworzenia postępowego kształtu Rzeczypospolitej.
Ciąg dalszy w cz.3