„Przeszłość wraca ideą
nie sobą"
C.K. Norwid
Literatura zgodnie ze swą funkcją społeczną zawsze związana była z życiem
narodu, jego kulturą, filozofią, zjawiskami społeczno-ekonomicznymi, jego politycznym kształtem. W
okresie Oświecenia, który przypadał na II połowę XVIII wieku i początek XIX w., tworzyła się ona w wyjątkowo trudnych warunkach – w walce z sarmatyzmem szlacheckim a jednocześnie w okresie zagrożenia politycznego.
Narastające trudności były wynikiem kryzysu demokracji szlacheckiej i wzmocnienia pozycji rywalizujących rodów magnackich, których działalność wymykała się spod kontroli państwa. Anarchia w państwie hamowała skuteczność działań na szczeblu państwowym. Słabość wewnętrzna państwa stwarzała realne zagrożenie dla
wolności narodowej w okresie wzmacniającej się potęgi innych mocarstw.
Filozofię okresu Oświecenia cechuje
utylitaryzm. Dlatego też literatura oświeceniowa nosi w sobie szczególny krytycyzm wobec istniejącej rzeczywistości i reformatorską ideę naprawy Rzeczypospolitej w
duchu sprawiedliwości i wolności. Świadomy dydaktyzm tej literatury miał służyć kształtowaniu nowej świadomości społecznej, której celem było wychowanie czytelników w duchu obywatelskim, patriotycznym i humanistycznym. Była nie tyle sposobnością do okazania swych artystycznych możliwości, lecz przede wszystkim swoistą służbą społeczną.
Z kolei Pozytywizm, okres obejmujący lata od 1863 do końca XIX w. Rodził się w nowej sytuacji politycznego programu walki o przebudowę struktury społeczno-ekonomicznej narodu. Zaistniała konieczność walki z opóźnieniem cywilizacyjnym kraju, zacofaniem rolnictwa i przemysłu. Program walki o wolność narodu musiał z konieczności nastąpić na rzecz pragmatycznego programu przebudowy państwa.
Filozofia Pozytywizmu sięga korzeniami epoki Oświecenia, opierając się na racjonalizmie, zaufaniu do rozumu ludzkiego, do prawdy kładącej nacisk na rozwój jednostek i grup społecznych. Stąd też rodzi się szeroko pojmowany liberalizm, utylitaryzm związany z łączeniem szczęścia jednostki z pożytkiem społecznym, a także oświeceniowy kult pracy, wiedzy, nauki, rozwoju umysłowego społeczeństwa. W walce o nowy wzorzec osobowy Polaka i nowy kształt społeczeństwa wzięła czynny udział literatura, podobnie jak w epoce Oświecenia. Wychowawcze i społeczne funkcje tych dwóch epok dokonywały się przez różnorodne formy literackiego wyrazu.
Ciąg dalszy w cz.2