.
Sprawy narodowej
wolności są również nadrzędnym tematem w twórczości Zygmunta Krasińskiego. Jego „Nie-boska komedia" to dramat polityczny, w którym ścierają się racje dwóch
bohaterów: hrabiego Henryka i Pankracego. Hrabia nie posiada cech ani Konrada, ani Kordiana. Jest przywódcą obdarzonym obsesją honoru, ale i pogardą dla ludzkiego tłumu. Poddany jest on ostrej
krytyce jako przedstawiciel arystokracji. Według poety arystokracja nie jest zdolna do tworzenia nowego świata. Tymczasem Pankracy to człowiek o wielkiej idei, bóg rewolucji mający przeczucia nowego kształtu świata, ale rewolucja nie akceptowana przez Boga musi zostać potępiona. Dlatego też Pankracy musi być ukarany śmiercią.
Odmienną diagnozę polskich losów stwarza Cyprian Kamil Norwid. Jest on poetą „gorzkich prawd", krytykiem schorzeń społecznych. Polskę uważał za kraj, „gdzie każdy czyn za wcześnie wschodzi", za „pierwszy na planecie naród, ostatnie na planecie społeczeństwo". W wierszach „Do obywatela Johna Brown" i „Bema pamięci żałobny rapsod" składa hołd bojownikom o wolność narodową, ale jednocześnie uważa, że etyka ofiary indywidualnej nie zawsze przynosiła korzyści w narodowych dziejach. Winna ona być wtopiona w praktykę społeczną. Norwid głosił ideę „
pracy dziejów", małej użyteczności i drobnej codzienności, które tworzą sens historii, tworzą Polskę „przemienionych kołodziejów". Będąc rzecznikiem idei dobra ogólnego, przeciwstawia się rewolucji, choć przewiduje jej nastanie.
Powstanie 1863 roku zamyka erę romantycznych zrywów wyzwoleńczych, pojawia się pokolenie „pracy u podstaw". Inna staje się wizja przyszłości, inna – koncepcja literacka. Rodzi się nowy program myślenia o przyszłości kraju, program pracy organicznej, pracy ogólnie użytecznej dla dobra narodu. Okres ten nazwano Pozytywizmem, bo właśnie praca pozytywna miała stać się istotnym czynnikiem działania społecznego. Zgodnie z tym kierunkiem literatura pozytywizmu tworzy bohaterów – nie wielkich bojowników o wolność, ale bohaterów pracy. Działają oni w konkretnej rzeczywistości społecznej, która często poddawana jest krytycznemu osądowi, zgodnie z realistyczną tendencją literatury tego czasu.
I tak na szerokim tle życia całej warstwy społecznej w powieści Elizy Orzeszkowej „Nad Niemnem" pojawiają się jako wzory osobowe postacie Benedykta Korczyńskiego i Jana Bohatyrowicza. Związki z tradycjami niepodległościowego romantyzmu prezentują inny rodzaj walki o wolność –
poprzez pracę. Praca to – zdaniem autorki – swoisty rodzaj bohaterstwa, który stanowi o wartości człowieka i jest miarą jego patriotyzmu. Pasożytnictwo społeczne, które uosabia T. Różyc czy Darzecki, poddane jest ostrej krytyce i surowemu osądowi moralnemu.
Znakomitą charakterystykę pokolenia swego czasu stworzył również Bolesław Prus w „Lalce". Celem tej powieści było „przedstawić naszych wielkich idealistów" na tle społecznego „rozkładu". Główne postacie: Stanisław Wokulski – subiekt, konspirator i zesłaniec, wreszcie kupiec i finansista oraz trzej jego przyjaciele: naiwny wiarus napoleoński Rzecki, inteligent doktor Szuman i entuzjasta nauki Ochocki – oni wszyscy są skazani na klęskę i samotność. W ten sposób Bolesław Prus poddaje krytyce niepodległościowe tendencje romantyczne, jak i pozytywistyczne racje narodowe. Według niego nie wyznaczają one drogi do wolności. Ogólny pesymizm powieści jest zapowiedzią rodzącego się kryzysu ideowego, braku zaufania i protestu wobec współczesności, które tak bardzo uwydatniają się w okresie Młodej Polski.
Polską drogę do wolności kształtowała także świadomość tradycji patriotycznych w historii narodu polskiego. Niedoścignionym mistrzem w tym względzie poprzez swoje literackie kreacje – stał się Henryk Sienkiewicz. Skawiński – polski żołnierz, tułacz odnajduje swoje polskie korzenie poprzez Mickiewiczowskie słowa: „Litwo! Ojczyzna moja...". Andrzej Kmicic, Michał Wołodyjowski, Stefan Czarniecki z „Trylogii" stanowią ponadczasowe wzory patriotycznych zachowań i służby dla ojczyzny.
Ciąg dalszy w cz.4