Temat: Polskie drogi do
wolności Rok 1795 rozpoczyna prawie stuletni okres istnienia
narodu bez państwa. Literatura tego czasu jest uwarunkowana
przede wszystkim przez sytuację polityczną kraju. Jest to literatura narodu podbitego i podzielonego. Fakt ten wiąże się ze szczególną filozofią, moralnością i problematyką światopoglądową. Upływ czasu i rozwój wydarzeń historycznych zmieniały wagę pytań, problemów, prognoz i osądów. Rola słowa, a zwłaszcza poezji, stała się w tym czasie niezwykle ważna, ponieważ poprzez język i literaturę następowało potwierdzenie tożsamości
narodowej. Poza literaturą narodowej trwałości służyła także tradycja, wiedza o przeszłości, jej zabytki i pamiątki.
Upadek niepodległego państwa polskiego był faktem, do którego szczególnie ustosunkować musiała się literatura. Nowe kierunki literackie, jak sentymentalizm i klasycyzm szeroko rozwinęły problematykę światopoglądową i uczuciową wyłonioną przez rozbiory. Nie można tu jednak odnaleźć prób szukania dróg do wolności. Jest ona jeszcze tylko obrazem szoku, jaki nastąpił po III rozbiorze Polski.
Dopiero pojawienie się romantyzmu, co datuje się od roku 1822, to jest momentu pojawienia się „Ballad i romansów" Adama Mickiewicza, rozpoczyna czas szukania dróg odzyskania niepodległości. Cała literatura romantyczna jest bowiem związana z narodową tragedią. Te tendencje ujawniają się przede wszystkim w kreacjach romantycznych bohaterów literackich. Już w „Odzie do młodości" Adam Mickiewicz nawołuje do buntu przeciw zdeprawowanemu światu:
„Tam sięgaj, gdzie wzrok nie sięga.
Łam, czego rozum nie złamie,
Młodości! Orla twych lotów potęga,
Jako piorun twoje ramię".
Adam Mickiewicz tworzy swego bohatera na miarę czasów. Jest on przede wszystkim bojownikiem o wolność narodu, choć posiadającym typowe cechy człowieka romantyzmu skłóconego ze światem, z samym sobą, o wielkiej sile uczuć. Już Grażyna – „niewiasta z wdzięków, a bohater z ducha" – musi dokonać tragicznego wyboru między obowiązkiem społecznym a szczęściem osobistym. Grażyna wybiera obowiązek społeczny. Nie mogąc znieść świadomej
zdrady męża wobec narodu, poświęca swoje życie dla ratowania kraju. Uosabia w poemacie pojęcie całości narodowej i taktyki wobec wroga poprzez odwołanie się do wspólnoty, bo „wspólna moc zdoła nas ocalić".
Podobną etykę obowiązku narzuca sobie również Konrad Wallenrod, typowo bajroniczny bohater, który podejmuje samotną walkę z odwiecznym wrogiem Litwy – Krzyżakami, wykorzystując drogę podstępu i zdrady. Idei tej walki poświęca wszystko: miłość Aldony, szczęście osobiste, spokój moralny. Spełnia swą misję, ale zostaje przez nią zniszczony. Konrad Wallenrod to postać tragiczna, syn zemsty i mściciel krzywd, który nie osiąga nawet radości ze zwycięstwa. Stanowi on symbol losu Polaka, który „szczęścia w domu nie znalazł, bo go nie było w Ojczyźnie". Droga Konrada Wallenroda to droga spiskowców, których bohaterstwo i męczeństwo nigdy nie zostaje ujawnione. Ten polski los odezwie się echem w czasie powstania listopadowego „kiedy to słowo stało się ciałem, a Wallenrod Belwederem", czy też w romantycznych zrywach młodego pokolenia w czasie II wojny światowej.
Ciąg dalszy w cz.2