Treść utworu:
Akt I Sc.1: Rzecz dzieje
się w domu
Podkomorzego na wsi w czasie zawieszenia obrad Sejmu Czteroletniego,
jesienią 1790 r. Pokojowa Agata i lokaj Jakub rozmawiają o gościach
swoich państwa: Staroście Gadulskim, jego drugiej żonie i Szarmanckim,
starającym
się o rękę Teresy, córki Starosty z pierwszego małżeństwa
(wychowującej się u Podkomorostwa).
Sc.2: W trakcie śniadania Podkomorzy otrzymuje list od syna, Walerego,
który jest posłem na sejm, a teraz powraca do domu. Prowokuje to
dyskusję ze Starostą na tematy polityczne. Różnica zdań jest tak duża,
że Gadulski oświadcza, iż nie może dojść do planowanego małżeństwa
pomiędzy jego córką a Walerym.
Sc.3: Napisany po francusku liścik od Starościny, która tłumaczy swą
nieobecność na śniadaniu, wywołuje tyradę Podkomorzego przeciwnego
cudzoziemszczyźnie. Gadulski wyjaśnia, że ożenił się z młodą kobietą
wyłącznie dla posagu.
Sc.4: Wchodzi Teresa i ceremonialnie wita się ze wszystkimi; Podkomorostwo i Starosta idą do niedomagającej Starościny.
Sc.5: Teresa cieszy się z rychłego przyjazdu, od dawna kochanego, Walerego. Smuci ja jednak niechęć rodziców do ich związku.
Sc.6:
Szarmancki, który właśnie wrócił z polowania, wyznaje Teresie
miłość i roztacza przed nią wizje wspólnego życia w Warszawie.
Dziewczyny nie kusi wizja wykwintu i rozrywek i odrzuca jego zaloty.
Sc.7: Zarozumiały Szarmancki uważa, że obojętność dziewczyny jest
udawana, z góry cieszy się na posag Teresy, którym chce spłacić swe
długi.
Sc.8: Wracają Podkomorostwo i Starosta, który zresztą chorobę żony
uważa za "chimery". Jakub oznajmia przybycie Walerego. Uszczęśliwiona
matka chce wyjść mu na spotkanie, powstrzymuje ją jednak Starosta.
Sc.9: Wbiega Walery i z radością wita rodziców. Podkomorzyna nie kryje
swej radości, a ojciec - pochwala postawę syna gorliwie spełniającego
obowiązki obywatelskie. Okazuje się, że Podkomorostwo mają jeszcze dwu
synów: najmłodszy służy w wojsku, średni - zasiada w Cywilnej Komisji
(zajmując się sprawami gospodarczymi). Towarzystwo udaje się na obiad.
Akt II
Sc.1: Teresa żali się, że od przyjazdu Walerego nie miała okazji do rozmowy z nim.
Sc.2: Wchodzi Walery i młodzi upewniają się wzajemnie w stałości swych
uczuć. Młodzieniec gotów jest zrezygnować z posagu dziewczyny, byleby
tylko jej ojciec wyraził zgodę na ślub. Rozmowę przerywa lokaj
oznajmiający, że Starościna prosi do siebie pasierbicę. Teresa
odchodząc, wręcza ukochanemu upominek: własnoręcznie uszyty pas.
Sc.3: Walery z rozczuleniem ogląda prezent.
Sc.4: Wbiega wystrojony szarmancki, czule wita się z Walerym i poczyna
opowiadać o swoich zagranicznych wojażach. Podkomorzy krytycznie odnosi
się do jego próżniaczego życia, ale Szarmancki nie zwraca na to uwagi i
chwali się miłosnymi podbojami. Wreszcie wzywa swego służącego, Kozaka.
Sc.5: Wierny sługa przynosi kolekcję pamiątek, a wśród pukli włosów,
listów i pierścionków portret Teresy. Oburzony Walery żąda jego zwrotu.
Sc.6: Zwabiona hałasem wchodzi Starościna i czyni wyrzuty, iż przerwano jej odpoczynek. Walery opanowuje się i wychodzi.
Sc.7: Szarmancki i Starościna rozmawiają o Walerym i zgadzają się, że
nie jest on zdolny do głębokiego uczucia. Gadulska zwierza się ze swej
młodzieńczej miłości do Szambelana, który poniósł śmierć w czasie jazdy
powozem. Kobieta wyznaje, iż od tej pory pogrążona jest w rozpaczy, a
jej cierpienia nie może ukoić małżeństwo. Sprytny Szarmancki głośno
czyta "Elegię na śmierć Szambelana", a wzruszona Starościna obiecuje mu
pomoc w staraniach o rękę pasierbicy.
Sc.8: Gadulska, przekonana, że Szarmancki będzie znakomitym mężem dla Teresy, pogrąża się w lekturze "Myśli nocnych" Younga.
Sc.9: Starościna przekonuje męża do Szarmanckiego argumentem, że ten
nie myśli wcale o posagu dziewczyny. Groźba rozwodu i omdleniem wymusza
też na mężu zgodę na założenie kaskady w miejscu, gdzie stoi dochodowa
karczma i młyn.
Akt III
Sc.1: Teresa bardzo martwi się podejrzeniamiWalerego, ale od służącej,
Agaty, dowiaduje się, że portrecik potajemnie wykonał malarz, który
jednak, kiedy nie dostał obiecanej zapłaty, postanowił zdradzić sekret.
Sc.2: Walery, dręczony wyrzutami sumienia, postanawia porozmawiać z ukochaną.
Sc.3: Przeprasza dziewczynę za niesłuszne podejrzenia, ale ku swej
rozpaczy dowiaduje się, że ręka Teresy obiecana została Szarmanckiemu.
Sc.4: Na pomoc nieszczęsnym przychodzi jednak Podkomorzyna, która obiecuje młodym swe wstawiennictwo.
Sc.5: Nadchodzą Podkomorzy i Gadulski dyskutujący o wolnej elekcji.
Starosta jest jej zwolennikiem, ponieważ upatruje w elekcyjnych
przetargach korzyści materialnych dla szlachty. Podkomorostwo próbują
nakłonić Gadulskiego do zmiany decyzji, prosząc, by nie wydawał Teresy
za niemiłego jej człowieka. Walery deklaruje gotowość rezygnacji z
posagu dziewczyny. Jednak Starosta jest nieprzejednany, zbyt wielkie
różnice poglądów dzielą go z młodym posłem.
Sc.6: Dołączają Starościna, Teresa i Szarmancki. Gadulska ze zdumieniem
informuje męża, że ich córka nie chce wyjść za Szarmanckiego.
Zdenerwowany Starosta proponuje przyśpieszenie ślubu, ale Szarmancki
żąda wpierw podpisania intercyzy. To uświadamia upartemu ojcu prawdziwe
motywy działań zalotnika. Szarmancki bez żalu oddaje portret
Starościanki Waleremu i odchodzi, zaś Gadulski, godzi się na ślub
młodych.
Sc.7: Jakub i Agatka proszą o pozwolenie na małżeństwo, a Podkomorzy
nie tylko wyraża zgodę, ale i postanawia uczcić zaręczyny syna nadaniem
wolności poddanym.
Problematyka:
Komedia powstała w okresie ożywionej działalności
politycznej Niemcewicza. W 1788 r. wybrany został posłem inflanckim na
sejm zwany Wielkim. Szybko dał się poznać jako jeden z
najaktywniejszych działaczy stronnictwa patriotycznego. Wygłaszał mowy
w sprawie ucisku chłopów, za reprezentacją miast w sejmie, w obronie
reform w szkolnictwie wprowadzonych przez Komisję Edukacji Narodowej.
Szczególnie mocno zaangażował się w walkę o zniesienie wolnej elekcji i
wprowadzenie zasady dziedziczności korony. Jego wystąpienia sejmowe w
tej sprawie z 17 września 1790 r. wywołały burzliwą polemikę. W tym też
roku powstał "Powrót posła" wystawiony w styczniu 1791 r.
Utwór jest komedią polityczną, o pogodnej tematyce i żywej akcji
prowadzącej do szczęśliwego zakończenia, wykorzystującym komizm
sytuacyjny, charakterologiczny i słowny. Przedstawiona w dramacie
historia miłosna jest jedynie pretekstem do podjęcia zagadnień
politycznych. Celem utworu jest agitowanie odbiorcy do programu
sejmowego stronnictwa patriotycznego. W komedii zostały skonfrontowane
przeciwstawne poglądy na temat przyszłego kształtu Rzeczypospolitej: konserwatystów (Starosta Gadulski) przeciwnych reformom, krytykujących obecny sejm i rząd, broniących zwłaszcza wolnej elekcji, zwolenników reform (Podkomorzy, Walery): głównie dziedziczności tronuBohaterowie utworu stanowią typy, a nie zindywidualizowane
charaktery; postacie są jednoznacznie pozytywne lub negatywne
(idealizacja).
Bohaterowie:
typy bohaterów pozytywnych:typ Sarmaty oświeceniowego (Podkomorzy: podporządkowanie własnych
interesów dobru publicznemu, harmonijne łączenie cnót obywatelskich,
rodzinnych i gospodarskich, kultywowanie wartościowych składników
tradycji sarmackiej - rycerskości, patriotyzmu, surowości obyczaju),typ światowego obywatela (Walery: demokrata, rzecznik haseł
wolności, równości i braterstwa, wykształcony, realizujący się w
służbie publicznej, poważny i stały w miłości,typ kobiety-obywatelki (Podkomorzyna: wzorowa matka wychowująca dzieci na światowych obywateli i żona rozumnie wspierająca męża)typy bohaterów negatywnych (karykatura)typ konserwatywnego Sarmaty (Starosta Gadulski: handlowe podejście
do małżeństwa, przedkładanie korzyści materialnej nad interes
publiczny, pogarda dla wykształcenia, ślepe przywiązanie do tradycji),typ fircyka (Szarmancki: utracjusz, cyniczny łowca posagów, lekkoduch, kosmopolita bezkrytycznie przyjmujący c