Główne wydarzenia:
Dwaj rycerze z Bogdańca - Maćko i Zbyszko, opowiadają w karczmie w Tyńcu o walce z Krzyżakami w
obronie Wilna.Do karczmy przybywa orszak księżnej Danuty; Zbyszko, zakochany od
pierwszego wejrzenia w dwórce księżnej, w Danusi Jurandównie, składa
uroczysty ślub ofiarowania jej kilku pawich czubów zdartych z
krzyżackich hełmów.Dwór książęcy i rycerze udają
się do Krakowa. W drodze Zbyszko
atakuje napotkanego Krzyżaka, który, jak się okazuje, jest posłem
wielkiego mistrza i w związku z tym jest nietykalny. Nierozważnemu
młodzieńcowi za czyn ten grozi sąd.Kraków. Urażony Lichtenstein informuje polskiego króla o
wcześniejszych zajściach. Zbyszko
zostaje aresztowany. Jagiełło,
chociaż bardzo poruszony, mimo wstawiennictwa księżnej Danuty, rycerza
Powały i Danusi, nie może uwolnić młodzieńca. Lichtenstein twierdzi, że
zamach na jego życie uwłacza godności Zakonu. Maćko próbuje przebłagać
posła, gdy mu się to nie udaje, proponuje Jagielle, aby skazał jego,
zamiast bratanka. Król nie może na to przystać. Sąd skazuje Zbyszka na
śmierć. Maćko obiecuje interweniować u samego wielkiego mistrza w
Malborku.W tym czasie Polska przeżywa tragedię: królowa Jadwiga rodzi
przedwcześnie dziecko (22 czerwca), które 13 lipca umiera, kilka dni
później, 17 lipca, umiera królowa. Królem zostaje Jagiełło, dla Polski
oznacza to wojnę z Zakonem, którego Jagiełło nienawidzi. Lichtenstein
wraca ze złymi wieściami do Malborka.
Maćko w drodze do Malborka został napadnięty przez Krzyżaków. Z
kłopotów wybawił go Jurand ze Spychowa, ojciec Danusi, jednak w boku
dzielnego rycerza pozostał grot krzyżackiej strzały. Ranny Maćko
powraca do Krakowa, odwiedza uwięzionego Zbyszka i proponuje mu
ucieczkę. Zbyszko zdecydowanie odmawia.Dzień egzekucji. Konwój ze Zbyszkiem zostaje zatrzymany przez
Powałę. Danusia narzuca na Zbyszka białą chustkę, co zgodnie ze starym
obyczajem oznacza odzyskanie przez niego wolności, chłopak powinien
jednak teraz poślubić swą wybawicielkę. Księżna Danuta obiecuje
wyprawić młodym zaręczyny. Do księżnej Danuty przybywa Jurand ze Spychowa. Zbyszko wyjawia swe
zamiary wobec jego córki. Jurand, bez podania przyczyny, nie wyraża
zgody na ich ślub.Zbyszko odwozi chorego Maćka do Bogdańca. W drodze spotyka ich
dobry znajomy - Zych ze Zgorzelic i jego córka Jagienka. Dziewczyna
jest oczarowana urodą młodzieńca.Trwa zagospodarowywanie opuszczonego domostwa. Zbych i jego córka udzielają sąsiedzkiej pomocy.Zbyszko wyrusza na polowanie na niedźwiedzia. Wyprawa skończyłaby
się tragicznie, gdyby nie nadeszła niespodziewana pomoc Jagienki.Maćko powraca do zdrowia; zastosowana kuracja z niedźwiedziego sadła okazała się bardzo skuteczna.Między młodymi nawiązuje się prawdziwa przyjaźń. Zakochany w Danusi
Zbyszko nie domyśla się nawet, że Jagienka darzy go głębszym uczuciem.Zbyszko walczy z Cztanem i Wilkiem, adoratorami Jagienki o uznanie
przez wszystkich, że Danusia Jurandówna jest najpiękniejszą panną.Młody rycerz wyjeżdża na Mazowsze, na dwór księżnej Anny Danuty. W
drodze dogania go sługa Zycha, Hlawa, i z polecenia Jagienki towarzyszy
mu w dalszej drodze.Zbyszko odnajduje dwór księżnej w myśliwskiej posiadłości. Tam
bierze udział w polowaniu i ratuje życie rycerzowi francuskiemu, panu
de Lorche, który jest gościem Zakonu; sam zostaje ciężko raniony.Do księcia Janusza przybywają ze skargą na Juranda ze Spychowa
krzyżaccy posłowie: Gotfryd, Rotgier i pan de Fourcy. Książę nie uznaje
ich zażaleń, więc ci postanawiają zemścić się, porwać Danusię i w ten
sposób zmusić Juranda do uległości.Na dworze pojawiają się posłowie od Juranda, którzy twierdzą, że
umierający pan pragnie widzieć się z córką, Zbyszko poślubia swą
ukochaną przed jej wyjazdem.Tuż przed wigilią Bożego Narodzenia Zbyszko odnajduje zasypanego w zaspach śnieżnych Juranda. Zostaje odkryty podstęp Krzyżaków.Zbyszko z Jurandem udają się do Spychowa, by tam czekać na
wiadomości o losach Danusi. Młodzieniec wyjawia, że Danusia została
jego żoną.Tajemniczy pielgrzymi przekazują Jurandowi wieści od Krzyżaków,
którzy domagają się zwolnienia więzionych w Spychowie rycerzy
zakonnych, przybycia do Szczytna i błagania o przebaczenie za zbrodnie
przeciwko Zakonowi.Jurand przekazuje Spychów Zbyszkowi i wieczorem samotnie wyjeżdża
do Szczytna. Tam przyjmuje wszelkie upokorzenia zgotowane mu przez
Krzyżaków i cierpliwie czeka na uwolnienie Danusi. Wpada w gniew, gdy
upewnia się, że Krzyżacy nie zamierzają mu jej oddać. Rozpoczyna walkę,
zabija wielu rycerzy, powalony, zostaje uwięziony w lochu.Zygfryd wysyła Rotgiera do księcia Janusza z listem, w którym przekazuje fałszywe relacje o czynach Juranda.Książę Janusz jest oburzony na Zakon. Rotgier proponuje Sąd Boży,
tzn. pojedynek, który ma rozstrzygnąć, po której stronie jest racja.
Zbyszko podejmuje wyzwanie i odbywa zwycięski pojedynek, Rotgier ginie.Zbyszko wysyła Hlawę z listem do Bogdańca, a sam wyrusza na poszukiwanie Danusi.Zygfryd na wieść o śmierci Rotgiera planuje okrutną zemstę. Nakazuje uciąć Jurandowi prawą dłoń, wypalić oko i wyrwać język.Maćko i przebrana Jagienka wyruszają do Malborka, by tam dołączyć
do Zbyszka. W drodze spotykają kalekę. Hlawa z trudem rozpoznaje w nim
Juranda, którego odwożą do Spychowa. Tam dowiadują się, że Zbyszko
bierze udział w toczącej się na Żmudzi wojnie z Krzyżakami. Maćko w
towarzystwie Hlawy wyrusza na Żmudź, Jagienka zostaje w Spychowie.Zygfryd i kat wywożą Danusię z zamku.Zbyszko spotyka się ze swymi przyjaciółmi pod Kownem. Biorą udział
w zwycięskim starciu z Zakonem, Zbyszkowi udaje się wziąć do niewoli
dowódcę konnicy de Lorche`a, od którego dowiaduje się, że wśród
walczących Krzyżaków przebywa Zygfryd.Młodzieniec odnajduje Danusię, która na skutek dramatycznych
przejść postradała zmysły. Rozpoczyna się powrót do domu. W drodze
dziewczyna na moment odzyskuje przytomność i rozpoznaje Zbyszka. Nagle
zostają otoczeni przez grupę Krzyżaków, Maćko zostaje wzięty do
niewoli, Zbyszko zostaje zwolniony na czas odwiezienia Danusi.Do Spychowa przybył Hlawa z Zygfrydem. Jurand przebacza swemu
oprawcy i nakazuje wypuścić go na wolność. Krzyżak popełnia samobójstwo.Zbyszko ze swą żoną docierają do granic ziemi spychowskiej. Niestety, tuż przed dotarciem do grodu Danusia umiera. Zbyszko podejmuje działania w celu oswobodzenia Maćka. Na dworze w
Płocku spotyka Jagienkę, wtedy też dowiaduje się, że pozwolono mu
uczestniczyć w spotkaniu Jagiełły z wielkim mistrzem.Mistrz widzi upadek moralny Zakonu. Pragnie odsunąć moment
zbrojnego konfliktu z wojskami polskimi i litewskimi. Dochodzi do
porozumienia w sprawie wymiany jeńców. Zbyszko, jako poseł, wraz z
innymi rycerzami udaje się do Malborka. Tam odnajduje Maćka. Wyjeżdżają
do Spychowa, gdzie już przebywa Jagienka, która opiekuje się Jurandem. Jurand wkrótce umiera. Zbyszko przekazuje Spychów w dzierżawę Hlawie. Jagienka z Maćkiem udają się do Bogdańca.Zbyszko wyrusza na ślubowany żonie pogrom Krzyżaków, wraca do domu
dopiero po wielomiesięcznej nieobecności wycieńczony od ran i tułaczki.Podczas jednego ze spotkań Zbyszko i Jagienka wyznają sobie długo skrywaną miłość. Żyją w szczęściu i spokoju.Po pięcioletniej przerwie Zbyszko i Maćko wyruszają na wojnę z Krzyżakami. Rozgrywa się zwycięska bitwa pod Grunwaldem.Po powrocie do Bogdańca żyją długo i szczęśliwie. Zbyszko jest świadkiem przyłączenia do Korony Polskiej Pomorza z Malborkiem.
Problematyka:
Powieść, pisana w latach 1897-1900 początkowo
ukazywała się w odcinkach w "Tygodniku Ilustrowanym", dopiero później
ukazało się wydanie książkowe. Czas powstawania utworu wiąże się z
wynaradawiającą polityką Prus. Działalność rządu pruskiego zmierzała do
tego, by Polacy zapomnieli o swoim pochodzeniu, by czuli się Niemcami,
myśleli jak Niemcy, mówili po niemiecku. Powieść została napisana "ku
pokrzepieniu serc", miała dodać otuchy wątpiącym w zwycięstwo i
niepodległość. Autor przypominał Polakom o ich narodowej tradycji,
historii, o tym co chwaleb