Dziewczyna

Analiza i interpretacja utworu poetyckiego autorstwa
Bolesława Leśmiana pt. „ Dziewczyna”.
Rozpoczynając interpretacje utworu poetyckiego Bolesława Leśmiana pt. „ Dziewczyna” należy zadać sobie proste pytanie, niezbędne do dalszej pracy nad tym dziełem- czym jest egzystencja? Według słownika wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych autorstwa Władysława Kopaliśnkiego jest to byt, istnienie, bytowanie, życie, warunki życia. Czy egzystencją można nazwać jednostajne bytowanie, pozostawanie w tym samym, oderwanym od otoczenia świecie złudnych marzeń. Czy egzystencja musi przejawiać się zmiennością i dynamiką charakterystyczną dla życia, aby pozostać w opozycji do stanu wegetatywnego bytu?
„Dziewczyna” została wydana w roku 1936 wraz ze zbiorem „Napój cienisty”. Utwór ten należy do liryki pośredniej opisowej (o czym świadczą takie czasowniki jak: mówili, rzecze, powlecze) z elementami refleksyjno- filozoficznymi . „Ja liryczne” jest ukryte jako narrator opowiadający historie dwunastu braci, którzy zatracili się dla nieosiągalnego marzenia. Podmiot liryczny nie ujawnia się jako sam poeta. Jest wyłącznie świadkiem i komentatorem sytuacji, którą opisuje. Adresatem wiersza jest konkretny czytelnik, który przechodząc przez kolejne strofy poznaje historię dwunastu braci. Autor pozostawia nam pytanie retoryczne „A ty z tej próżni czemu drwisz, kiedy ta próżnia nie drwi z ciebie?”, które determinuje nas do refleksji, ustosunkowania się nad egzystencją, jej aspektami. Nie pozwala pozostać obojętnym wobec poruszonych kwestii.
Tytuł wiersza nie odwołuje się w sposób bezpośredni do jego tematyki i przekazu. „Dziewczyna” jest bohaterką opowiadania snutego przez poetę. W pierwszej fazie interpretacji utworu nie naprowadza nas na drogę prowadząca do postawienia właściwej hipotezy interpretacyjnej, dopiero po zagłębieniu się w treść utworu poetyckiego jesteśmy wstanie odebrać jego przekaz przy czym sam tytuł wydaje się być grą autora z czytelnikiem, rodzajem niejednoznacznej ironii, ponieważ dziewczyna jest symbolem nieosiągalnego, czegoś co nigdy nie może zaistnieć w rzeczywistości oraz marzeniach, czymś co nie istnieje. Jest ona symbolem nieuchwytnego marzenia, które musi pozostać niespełnione.
Struktura wiersza jest regularna. Składa się on z dwudziestu, dwu wersowych strof (tzw. dystych charakterystycznych dla poezji Leśmiana), w których występują rymy końcowe, parzyste typu aa bb (np. mówili- chwili; cudów- trudów).
Bolesław Leśmian nie stosuje licznych środków stylistycznych. Wiersz nie jest nimi przeładowany można nawet powiedzieć, że język utworu jest mało poetycki. Występują neologizmy (np. powymarły), epitety (np. dzielne młoty, głos zaprzepaszczony), personifikacje (np. młoty ociekały ludzkim potem), paradoksy (np. I powymarły jeszcze raz, bo nigdy dość się nie umiera...), hiperbole (np. I runął mur, tysiącem ech wstrząsając wzgórza i doliny!), etc. Lecz u Leśmiana nie liczą się wyszukane środki wyrazu poetyckiego, lecz dobór słów, które w połączeniu budują świat dla nas często niezrozumiały i daleki od antycznej zasady mimesis.
„Dziewczyna” pióra Bolesława Leśmiana jest utworem, który porusza tematy związane z egzystencją człowieka. Dla zobrazowania poruszonego problemu autor przedstawia historie dwunastu braci, którzy przez całe życie poruszali się w świecie marzeń i złudzeń dalekim od otaczającej ich rzeczywistości „Dwunastu braci wierząc w sny(...)”. Właściwie to już w pierwszej strofie możemy mówić o zabiegu autora polegającym na definiowaniu egzystencji przez jej zaprzeczenie, ponieważ przeciwstawieństwem rzeczywistości jest esencja- świat marzeń, mrzonek, złudzeń, niespełnienia który jest łudząco podobny do „rzeczywistości” przedstawionej w „Dziewczynie” i pokrywa się z przeżyciami bohaterów.
Można uznać, iż wiersz składa się z czterech części odgraniczonych od siebie trzykrotnie pojawiającym się refrenem " O, prędzej skruszmy zimny głaz, nim śmierć dziewczynę rdzą powlecze!" -/Ta, waląc w mur, dwunasty (...) dojedenastu innych rzecze.”. Refren nie ogranicza się jedynie do funkcji delimitacyjnej. W zależności od części przyjmuje inną postać. Z początku podmiot liryczny mówi o dwunastym bracie, który jest rzeczywistym bytem; następnie jest to dwunasty cień pozostający zaledwie smutnym wspomnieniem po „dwunastym bracie”; z kolei jako trzeci pojawia się dwunasty młot, będący już tylko karykaturą dwunastego brata, dokładniej dążenia do zrealizowania marzenia, które powinno już dawno pozostać zapomniane, bo zostało pozbawione wszystkich swoich znamion.
Pierwsza część wprowadza nas w sytuacje liryczną, określa powody postępowania braci. Jednak nie jest ona wolna od oceny ich wyboru, krytyki postępowania „I nie wiedziała ślepa noc, kto jest człowiekiem, a kto młotem?”. W tej części rodzi się złudzenie, nieuchwytne marzenia do, którego uparcie będą dążyć bracia. Rodzi się ono wyłącznie w oparciu o „chętny domysł” i rozwija się nakręcane przez podświadomość, przez rozwinięte ichnich stwierdzenie " Łka więc jest!" pomimo braku jakichkolwiek dowodów na mozliwość dotarcia do celu, który w prawdziwej rzeczywistości, a nie sennej może nie istnieć " Łka więc jest!"- tyle mogli powiedzieć.
Druga część opowiada o bezsensowności ich czynu. Opowiada o ślepym dążeniu do spełnienia pragnienia, które może pozostać nigdy niezaspokojone, o marzeniu, które staje się natrętnym przyzwyczajeniem prowadzącym do wyniszczenia. „Oddali ciała swe na strwon owemu snowi, co ich kusił!/ Łamią się piersi, trzeszczy kość, próchnieją dłonie, twarze bledną... /I wszyscy w jednym zmarli dniu i noc wieczystą mieli jedną!” w tym fragmencie kończy się egzystencja. Oddają ciało złudzeniu, tak jak wcześniej oddali duszę. Jednak w świecie do którego się przenieśli dusza ma prawo bytu dlatego korzysta z tej możliwości dalej dążąc do spełnienia marzenia, „uratowania dziewczyny”- „Lecz cienie zmarłych - Boże mój! - nie wypuściły młotów z dłoni!”.
W trzeciej części sytuacja nadal się rozwija podobnie jak miało to miejsce w części drugiej. Cienie okazują się należeć również do bytów skończonych. Po pewnym czasie wyczerpuje się ich siła pozostała jeszcze ze wcześniejszej egzystencji. „I znikła treść - i zginął ślad - i powieść o nich już skończona!” w tym momencie ginie pierwiastek wiążący początek i wybór braci z ich czynem. Pozostaje wyłącznie czynność, która posiada cel, lecz nie możemy mówić o dalszym bytowaniu idei rozpoczętej przez braci. Umiera ostatni sens, których usprawiedliwiał zatracenie w sennych marzeniach, w obłudzie, którą sami stworzyli, aby oderwać się od rzeczywistości. „Huczały w mrok, huczały w blask i ociekały ludzkim potem!/ I nie wiedziała ślepa noc, czym bywa młot, gdy nie jest młotem?” -dalej pobrzmiewa już tylko echo ich uporu, głuche odgłosy młotów, które wypowiadają kolejnymi uderzeniami refren, który staje się mantrą bez znaczenia.
Czwarta cześć jest momentem kulminacyjnym. W końcu mur runął. Mur będący symbolem trudności jakie czyhają na nas w naszym życiu, egzystencji, ale także mur, który oddziela nas od zatracenia, od zakazanego obszaru, którego chęć przekroczenia prowadzi tylko i wyłącznie do upadku. Zniszczony nie przez silę marzeń, lecz upór bez wyrazu. Okazuje się, że za murem nie było dziewczyny, nie było marzenia, które mogłoby się spełnić tylko nic nie warta mrzonka- „Nic - tylko płacz i żal i mrok i niewiadomość i zatrata!”.
„Dziewczyna” jest pewnego rodzaju przypowieścią, przestrogą. Na tyle metaforyczną, iż jej przekaz jest skierowany bezpośrednio do każdego z nas, pomija ogół. Trzeba pamiętać, że marzenie pozostaje nim tylko i wyłącznie do momentu realizacji. Czasami samo marzenie jest dla nas wystarczające, aby zdeterminować nasze postępowanie wbrew wszelkiej logice. Dlatego lepiej, aby niektóre nasze pragnienia pozostały tylko i wyłącznie marzeniami, którymi możemy się syci w drodze przez życie. Nasza egzystencja nie może ulec pokusie „dziewczyny”, nie można uciec od rzeczywistości w sen, gdyż prędzej, czy później stanie