Józef Baka „Poezje” .
1.Nota biograficzna
Józef Baka urodził
się 18 marca 1707 r. w zamożnym staroszlacheckim
domu na wschodnich kresach Rzeczpospolitej; dziedzic Śliżyn i Januszkiewicz; herb-Massalski;
16 lipca 1723 został przyjęty do zakonu jezuitów; śluby złożył 15 sierpnia 1740 r., następnie przez 5 uczył w szkołach jezuickich, studiował w Akademii Wileńskiej, 7 maja 1736 zdał egzamin z teologii;
Przeszło 20 lat był misjonarzem pośród wiejskiego ludu Litwy i Białorusi; na rzecz misji sprzedał Śliżyn i Januszkiewicze i ufundował w Błoniu Missio Bakana;
Zmarł nagle 2 czerwca 1780 r. w Wilnie, pochowany w podziemiach kościoła jezuitów –Sanktuarium Matki Bożej Łaskawej (tam gdzie M.K. Sarbiewski);
1766 – ukazuje
się w Wilnie niewielka książeczka pt. Uwagi rzeczy ostatecznych i złości grzechowej. Najpewniej miała to być tylko pomoc duszpasterska w pracy prowincjalnego jezuity, założyciela niewielkiej placówki misyjnej (Missio Bakana).
Twórczość Baki jest zapomniana, ale i legendarna, mityczna, przysłowiowa. Przez wiele lat utwory Baki były niedoceniane. Przychylne opinie znalazły się w podręcznikach Manfreda Kridla, Czesława Miłosza i Czesława Hernasa. Część badaczy, z Marią Janion na czele, szuka dla Baki specjalnej miary, ujmując jego dzieło w kategorii twórczości dziwacznej i kuriozalnej, powstałej na skutek drastycznego przekroczenia norm literackich. Inni nazywają go „epigońskim mistrzem” albo „poetą kiczu” (mając na myśli kicz zamierzony, kontrolowany).
Zbiór składa się z dwóch części: z Uwag rzeczy ostatecznych i złości grzechowej oraz z Uwag
śmierci niechybnej. Część pierwsza, poświęcona tematyce grzechu, pokuty, śmierci, Sądu Bożego, kary, ma charakter refleksyjno-modlitewny. Część druga nawiązuje do średniowiecznej tradycji tańców śmierci. Zawartym w wierszach obu części wizerunkiem okrutnej śmierci rządzi groteska, czarny humor, a obrazem rzeczywistości - poetyka świata na opak, rodem z folkloru i literatury sowizdrzalskiej. Baka nie cofa się przed skrajnie makabrycznym ukonkretnieniem wyobrażeń mortalistycznych i eschatologicznych, brutalizacją i trywializacją kresu życia, przed okropnością otwartego grobu, rozkładu ciała i degradacją materialnego otoczenia człowieka. Ekspresywne obrazy nędzy świata -"śmieciska", człowieka - worka gnoju, zwierząt budzących przestrach i obrzydzenie demaskują iluzję szczęścia ziemskiego. Intencją poety jest wywołanie w czytelniku wstrząsu duchowego i skłonienie do religijnej odnowy.
Baka doskonale się orientował w zachowaniach ludzi swojej epoki, w ich zwyczajach, zajęciach, przyjemnościach i modzie. W Uwagach utrwalił popularne gry, zabawy, zagadki, posługiwał się przysłowiami i zwrotami przysłowiowymi, językiem rubasznym, dosadnym, szyderczym, niewolnym od kolokwializmów i wulgaryzmów; nie stronił od konceptów, dwuznaczności, gier językowych, kalamburów. Nagromadzenie rzeczowników i czasowników, mnogość wyrazów jednosylabowych, tok wersowy, przypominający dziecięcą wyliczankę, unaoczniają niszczący wszystko czas i ruch ku śmierci.
Imaginacja Baki, obrazowanie i język Uwag stały się źródłem inspiracji dla wielu twórców: Jarosława Marka Rymkiewicza, Mirona Białoszewskiego, Stanisława Grochowiaka, Jerzego Harasymowicza, ks. Jana Twardowskiego. W latach dziewięćdziesiątych ustanowiono Nagrodę poetycką im. ks. Józefa Baki.